☰ Mundarija · Ona tili

Ergashgan qo‘shma gaplar tahlili va matn bilan ishlash

Darslar 31–32 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
32

Matn va lug‘at ustida ishlash

Darslik: 64–66-betlar
MaqsadMatn va lug‘at ustida ishlash: ergashgan qo‘shma gaplar ishtirokidagi matnni tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
umid · hopebardosh · endurancematonat · steadfastnessibrat · example to follow
Tushuntirish

Bu darsda matndagi ergashgan qo‘shma gaplarni tahlil qilishni mashq qilamiz. Avval matnni ifodali o‘qiymiz va g‘oyasini aniqlaymiz, so‘ng qo‘shma gaplarni ajratib, har birining bosh va ergash gapini, bog‘lovchi vositasini topamiz. Lug‘at ishida yangi so‘zlarning ma’nosini aniqlab, gap tuzamiz: «bardosh» – qiyinchilikka chidash, «matonat» – qat’iylik va chidamlilik, «ibrat» – ergashishga arziydigan namuna. Matnning mazmuniga o‘z munosabatingizni yozing: agar fikr bilan rozi bo‘lsangiz yoki bo‘lmasangiz, sababini ayting. Sabab ko‘rsatish uchun «chunki» yoki «shuning uchun» dan foydalaning.

Namunalar
Mini-matn: «Tog‘ yo‘li». Yosh tog‘ yo‘lovchisi tong otmasdan yo‘lga chiqdi, toki quyosh qizimasdan cho‘qqiga yetib olsin. Yo‘lda toshlar sirpanchiq edi, shuning uchun u ehtiyot bilan yurdi. Kim sabr qilsa, o‘sha cho‘qqiga chiqadi, deb o‘yladi. Bu matonat boshqalar uchun ham ibrat bo‘ldi.
Tahlil: «..., toki quyosh qizimasdan cho‘qqiga yetib olsin» – maqsad; «Yo‘lda toshlar sirpanchiq edi, shuning uchun u ehtiyot bilan yurdi» – sabab (ko‘makchili qurilma); «Kim sabr qilsa, o‘sha...» – nisbiy so‘zlar.
Sinfda faoliyat

«Muallif bo‘laylik»: guruhlar matnni davom ettiradi va unda shart, sabab, maqsad ergash gaplaridan bittadan ishlatadi.

Mashq
1
Matndan maqsad ergash gapli qo‘shma gapni toping.
2
«Shuning uchun u ehtiyot bilan yurdi» qismining bosh gap ekanini qanday bilamiz?
3
«Matonat» so‘zi bilan gap tuzing.
4
Matn g‘oyasi bilan rozimisiz? Sababini «chunki» bilan yozing.