Ko‘chirma va o‘zlashtirma gaplar
Birovning so‘zini ikki yo‘l bilan yetkazish mumkin. Uni so‘zma-so‘z, o‘zgartirmasdan bersak – ko‘chirma gap; faqat mazmunini saqlab, o‘z so‘zlarimiz bilan, boshqa shaklda aytib bersak – o‘zlashtirma gap bo‘ladi. Ko‘chirma gapda so‘zlar aynan keltirilgani uchun qo‘shtirnoq va tire ishlatiladi: Ali dedi: «Men ertaga kelaman». O‘zlashtirma gapda esa o‘zganing fikri muallifning o‘z gapi shaklida beriladi: Ali ertaga kelishini aytdi. Bunda qo‘shtirnoq yo‘q, shaxs o‘zgaradi (men → u), kesim harakat nomi yoki sifatdosh shaklini oladi. Natijada ko‘chirma gapli qo‘shma gap sodda gap ko‘rinishiga keladi. Ikkala usul ham mazmunni yetkazadi, ammo ko‘chirma gap o‘zganing so‘zini aniqroq saqlaydi.
| Tur | Misol | Xususiyati |
|---|---|---|
| ko‘chirma | Opam dedi: «Men boraman». | so‘zma-so‘z, qo‘shtirnoqda |
| o‘zlashtirma | Opam borishini aytdi. | mazmun saqlanadi, bitta sodda gap |
O‘quvchi sinfdoshining aytganini o‘z so‘zi bilan boshqa kishiga yetkazadi: gapni aynan emas, mazmunini aytadi. Eshituvchi nima aytilganini bilib oladi, hech narsa buzilmaydi.
Kotiblar, jurnalistlar va tarjimonlar birovning gapini mazmunan qayta aytib beradi; rasmiy hisobotlarda esa aniq so‘z muhim.
Bugun eshitgan bir gapni o‘z so‘zingiz bilan, aynan emas, mazmunan ayting.
«Kim aytdi?»: o‘qituvchi ko‘chirma yoki o‘zlashtirma gap aytadi; o‘quvchilar qaysi turligini va nima uchun ekanini tushuntiradi.