ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Ko‘chirma va o‘zlashtirma gaplar

Darslar 42–43 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
42

Ko‘chirma va o‘zlashtirma gaplar

Darslik: 83–84-betlar
MaqsadKo‘chirma va o‘zlashtirma gaplarni farqlash.
Yangi so‘zlar
o‘zlashtirma gap · indirect (reported) speechaynan · exactlyshakl o‘zgarishi · change of formsodda gap shakli · simple-sentence form
Tushuntirish

Birovning so‘zini ikki yo‘l bilan yetkazish mumkin. Uni so‘zma-so‘z, o‘zgartirmasdan bersak – ko‘chirma gap; faqat mazmunini saqlab, o‘z so‘zlarimiz bilan, boshqa shaklda aytib bersak – o‘zlashtirma gap bo‘ladi. Ko‘chirma gapda so‘zlar aynan keltirilgani uchun qo‘shtirnoq va tire ishlatiladi: Ali dedi: «Men ertaga kelaman». O‘zlashtirma gapda esa o‘zganing fikri muallifning o‘z gapi shaklida beriladi: Ali ertaga kelishini aytdi. Bunda qo‘shtirnoq yo‘q, shaxs o‘zgaradi (men → u), kesim harakat nomi yoki sifatdosh shaklini oladi. Natijada ko‘chirma gapli qo‘shma gap sodda gap ko‘rinishiga keladi. Ikkala usul ham mazmunni yetkazadi, ammo ko‘chirma gap o‘zganing so‘zini aniqroq saqlaydi.

TurMisolXususiyati
ko‘chirmaOpam dedi: «Men boraman».so‘zma-so‘z, qo‘shtirnoqda
o‘zlashtirmaOpam borishini aytdi.mazmun saqlanadi, bitta sodda gap
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘quvchi sinfdoshining aytganini o‘z so‘zi bilan boshqa kishiga yetkazadi: gapni aynan emas, mazmunini aytadi. Eshituvchi nima aytilganini bilib oladi, hech narsa buzilmaydi.

Kim ishlatadi

Kotiblar, jurnalistlar va tarjimonlar birovning gapini mazmunan qayta aytib beradi; rasmiy hisobotlarda esa aniq so‘z muhim.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun eshitgan bir gapni o‘z so‘zingiz bilan, aynan emas, mazmunan ayting.

Namunalar
Ko‘chirma: Opam dedi: «Men kutubxonaga boraman». O‘zlashtirma: Opam kutubxonaga borishini aytdi.
Ko‘chirma: «Imtihon qachon boshlanadi?» – deb so‘radi Vali. O‘zlashtirma: Vali imtihon qachon boshlanishini so‘radi.
Sinfda faoliyat

«Kim aytdi?»: o‘qituvchi ko‘chirma yoki o‘zlashtirma gap aytadi; o‘quvchilar qaysi turligini va nima uchun ekanini tushuntiradi.

Mashq
1
Ko‘chirma va o‘zlashtirma gapning asosiy farqi nima?
2
«Bobom dedi: «Men sizni kutaman»» gapini o‘zlashtirma gapga aylantiring.
3
«Uka ertaga dalaga borishini aytdi» ko‘chirma yoki o‘zlashtirma gapmi?
4
Nima uchun o‘zlashtirma gapda shaxs o‘zgaradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi topshirishHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →