Darslar 42–43 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
42
Ko‘chirma va o‘zlashtirma gaplar
Darslik: 83–84-betlar
MaqsadKo‘chirma va o‘zlashtirma gaplarni farqlash.
Yangi so‘zlar
o‘zlashtirma gap · indirect (reported) speechaynan · exactlyshakl o‘zgarishi · change of formsodda gap shakli · simple-sentence form
Tushuntirish
Birovning so‘zini ikki yo‘l bilan yetkazish mumkin. Uni so‘zma-so‘z, o‘zgartirmasdan bersak – ko‘chirma gap; faqat mazmunini saqlab, o‘z so‘zlarimiz bilan, boshqa shaklda aytib bersak – o‘zlashtirma gap bo‘ladi. Ko‘chirma gapda so‘zlar aynan keltirilgani uchun qo‘shtirnoq va tire ishlatiladi: Ali dedi: «Men ertaga kelaman». O‘zlashtirma gapda esa o‘zganing fikri muallifning o‘z gapi shaklida beriladi: Ali ertaga kelishini aytdi. Bunda qo‘shtirnoq yo‘q, shaxs o‘zgaradi (men → u), kesim harakat nomi yoki sifatdosh shaklini oladi. Natijada ko‘chirma gapli qo‘shma gap sodda gap ko‘rinishiga keladi. Ikkala usul ham mazmunni yetkazadi, ammo ko‘chirma gap o‘zganing so‘zini aniqroq saqlaydi.
Namunalar
Ko‘chirma: Opam dedi: «Men kutubxonaga boraman». O‘zlashtirma: Opam kutubxonaga borishini aytdi.
Ko‘chirma: «Imtihon qachon boshlanadi?» – deb so‘radi Vali. O‘zlashtirma: Vali imtihon qachon boshlanishini so‘radi.
Sinfda faoliyat
«Kim aytdi?»: o‘qituvchi ko‘chirma yoki o‘zlashtirma gap aytadi; o‘quvchilar qaysi turligini va nima uchun ekanini tushuntiradi.
Mashq
1
Ko‘chirma va o‘zlashtirma gapning asosiy farqi nima?
Ko‘chirmada o‘zganing gapi aynan keltiriladi; o‘zlashtirmada mazmuni saqlanib, shakli o‘zgartiriladi.
2
«Bobom dedi: «Men sizni kutaman»» gapini o‘zlashtirma gapga aylantiring.
Bobom bizni kutishini aytdi.
3
«Uka ertaga dalaga borishini aytdi» ko‘chirma yoki o‘zlashtirma gapmi?
O‘zlashtirma gap: qo‘shtirnoq yo‘q, sodda gap shaklida.
4
Nima uchun o‘zlashtirma gapda shaxs o‘zgaradi?
Chunki gapni endi muallif o‘z nutqida aytadi: «men» o‘rniga «u» keladi.