48
Muhokama matni
Darslik: 95–96-betlar
MaqsadMuhokama matnining tuzilishini va tilini o‘rganish.
Yangi so‘zlar
muhokama matni · reasoning (discussion) textfikr (tezis) · thesisdalil · argument, evidencexulosa · conclusion
Tushuntirish
Muhokama matnida muallif biror masala yuzasidan o‘ylaydi, o‘z fikrini aytadi va uni asoslab beradi. Bunday matnda odatda uch qism bo‘ladi: avval fikr (tezis) aytiladi, so‘ng uni isbotlovchi dalillar keltiriladi, oxirida xulosa chiqariladi. Muhokama matnida sabab-oqibat va shart munosabatlari muhim bo‘lgani uchun chunki, shuning uchun, agar, demak, ya’ni kabi bog‘lovchi vositalar ko‘p qo‘llanadi; ergashgan qo‘shma gaplar ham uchraydi. Bunday matnlar, ayniqsa, ilmiy uslubda keng tarqalgan, lekin badiiy asarda ham, kundalik suhbatda ham uchraydi. Savol berib, unga javob topish ham muhokamani jonlantiradi.
Namunalar
Mini-muhokama: «Nega ertalab o‘qish foydali?» Ertalab o‘qish foydali, chunki miya dam olgan va tetik bo‘ladi. Shuning uchun o‘qigan narsa yaxshi eslab qolinadi. Agar kechqurun o‘qiyotganimizda charchasak, e’tibor tarqaladi. Demak, murakkab mavzularni ertalabga qoldirgan ma’qul.
Tuzilishi: tezis – ertalab o‘qish foydali; dalil – miya tetik, yaxshi eslab qolinadi, kechqurun e’tibor tarqaladi; xulosa – murakkab mavzuni ertalabga qoldirish.
Sinfda faoliyat
«Fikr – dalil – xulosa»: guruhlar berilgan fikrga ikkita dalil topadi va xulosa chiqaradi, so‘ng sinfga taqdim etadi.
Mashq
1
Muhokama matni qanday qismlardan iborat?
Fikr (tezis), dalillar va xulosa.
2
Muhokama matnida qaysi bog‘lovchi vositalar ko‘p ishlatiladi?
Chunki, shuning uchun, agar, demak, ya’ni.
3
«Kitob o‘qish kerak» fikriga bitta dalil keltiring.
Masalan: Kitob o‘qish lug‘atni boyitadi, chunki unda yangi so‘zlar va iboralar uchraydi.
4
Nima uchun muhokama matni narsa tasviridan farq qiladi?
Chunki u belgilarni sanamaydi, fikrni dalil bilan isbotlaydi.