ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Ma’nodoshlik tahlili va matn bilan ishlash

Darslar 37–38 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
37

Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarning boshqa qo‘shma gap turlari bilan ma’nodoshligi yuzasidan tahlil

Darslik: 74-bet
MaqsadBog‘lovchisiz qo‘shma gaplarning ma’nodoshligi bo‘yicha tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
tahlil · analysisaylantirish · conversionma’no o‘zgarishi · change of meaninguslub · style
Tushuntirish

Ma’nodoshlik tahlilida bog‘lovchisiz qo‘shma gapning turini, qismlar orasidagi munosabatni va tinish belgisini aniqlaymiz, so‘ng uni boshqa tur qo‘shma gapga aylantiramiz. Aylantirganda bog‘lovchi mos munosabatga qarab tanlanadi: zidlik uchun «lekin», «ammo», sabab uchun «chunki» yoki «shuning uchun», shart uchun «agar» yoki shart mayli (-sa). Natijada tinish belgisi ham o‘zgaradi: tire o‘rniga vergul qo‘yiladi. Ma’no o‘zgarmaganini tekshirish uchun yangi gapni asl gap bilan taqqoslaymiz. Ba’zan aylantirish ma’noni biroz o‘zgartiradi, shuning uchun har doim mazmunga e’tibor beramiz.

TurGap
bog‘lovchisizQor yog‘di – yo‘l yopildi.
ergashganQor yog‘di, shuning uchun yo‘l yopildi.
ergashganYo‘l yopildi, chunki qor yog‘di.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Insho yozayotgan o‘quvchi uch gapni ketma-ket «chunki» bilan boshlaganini payqab, birini «shuning uchun» bilan, boshqasini shart mayli bilan o‘zgartiradi. Insho ravonlashadi.

Kim ishlatadi

Tarjimonlar va muharrirlar bir fikrni turli tuzilishlarda qayta yozib, uslubni boyitadi. Kundalik so‘zlashuvda bu ko‘nikma kam sezilsa ham, yozma ishda foydali.

Bugun sinab ko‘ring

Bir qisqa gapni boshqa tuzilishda qayta ayting va ma’no saqlanganini tekshiring.

Namunalar
Asl gap: Sabr qil – murodga yetasan. 1) bog‘lovchisiz; 2) munosabat – shart; 3) tire. Aylantirish: Sabr qilsang, murodga yetasan. (ergashgan, -sa).
Asl gap: Bog‘ kichik – daraxti ko‘p. 1) bog‘lovchisiz; 2) zidlik; 3) tire. Aylantirish: Bog‘ kichik, lekin daraxti ko‘p. (bog‘langan, zidlov).
Sinfda faoliyat

«Aylantiruvchilar»: guruhlar bog‘lovchisiz gap kartochkasini olib, uni boshqa turga aylantiradi va ma’no saqlanganini isbotlaydi.

Mashq
1
Bog‘lovchisiz gapni ergashgan gapga aylantirish qadamlarini ayting.
2
«Hamma yig‘ildi – dars boshlandi» gapini «chunki» yoki «shuning uchun» bilan qayta yozing.
3
«Ish oson – vaqt kam» gapini zidlov bog‘lovchisi bilan yozing.
4
Nima uchun aylantirishdan keyin ma’noni tekshiramiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliOddiy kelishuv nimani aytishi kerakHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →