Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarning boshqa qo‘shma gap turlari bilan ma’nodoshligi yuzasidan tahlil
Ma’nodoshlik tahlilida bog‘lovchisiz qo‘shma gapning turini, qismlar orasidagi munosabatni va tinish belgisini aniqlaymiz, so‘ng uni boshqa tur qo‘shma gapga aylantiramiz. Aylantirganda bog‘lovchi mos munosabatga qarab tanlanadi: zidlik uchun «lekin», «ammo», sabab uchun «chunki» yoki «shuning uchun», shart uchun «agar» yoki shart mayli (-sa). Natijada tinish belgisi ham o‘zgaradi: tire o‘rniga vergul qo‘yiladi. Ma’no o‘zgarmaganini tekshirish uchun yangi gapni asl gap bilan taqqoslaymiz. Ba’zan aylantirish ma’noni biroz o‘zgartiradi, shuning uchun har doim mazmunga e’tibor beramiz.
| Tur | Gap |
|---|---|
| bog‘lovchisiz | Qor yog‘di – yo‘l yopildi. |
| ergashgan | Qor yog‘di, shuning uchun yo‘l yopildi. |
| ergashgan | Yo‘l yopildi, chunki qor yog‘di. |
Insho yozayotgan o‘quvchi uch gapni ketma-ket «chunki» bilan boshlaganini payqab, birini «shuning uchun» bilan, boshqasini shart mayli bilan o‘zgartiradi. Insho ravonlashadi.
Tarjimonlar va muharrirlar bir fikrni turli tuzilishlarda qayta yozib, uslubni boyitadi. Kundalik so‘zlashuvda bu ko‘nikma kam sezilsa ham, yozma ishda foydali.
Bir qisqa gapni boshqa tuzilishda qayta ayting va ma’no saqlanganini tekshiring.
«Aylantiruvchilar»: guruhlar bog‘lovchisiz gap kartochkasini olib, uni boshqa turga aylantiradi va ma’no saqlanganini isbotlaydi.