37
Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarning boshqa qo‘shma gap turlari bilan ma’nodoshligi yuzasidan tahlil
Darslik: 74-bet
MaqsadBog‘lovchisiz qo‘shma gaplarning ma’nodoshligi bo‘yicha tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
tahlil · analysisaylantirish · conversionma’no o‘zgarishi · change of meaninguslub · style
Tushuntirish
Ma’nodoshlik tahlilida bog‘lovchisiz qo‘shma gapning turini, qismlar orasidagi munosabatni va tinish belgisini aniqlaymiz, so‘ng uni boshqa tur qo‘shma gapga aylantiramiz. Aylantirganda bog‘lovchi mos munosabatga qarab tanlanadi: zidlik uchun «lekin», «ammo», sabab uchun «chunki» yoki «shuning uchun», shart uchun «agar» yoki shart mayli (-sa). Natijada tinish belgisi ham o‘zgaradi: tire o‘rniga vergul qo‘yiladi. Ma’no o‘zgarmaganini tekshirish uchun yangi gapni asl gap bilan taqqoslaymiz. Ba’zan aylantirish ma’noni biroz o‘zgartiradi, shuning uchun har doim mazmunga e’tibor beramiz.
Namunalar
Asl gap: Sabr qil – murodga yetasan. 1) bog‘lovchisiz; 2) munosabat – shart; 3) tire. Aylantirish: Sabr qilsang, murodga yetasan. (ergashgan, -sa).
Asl gap: Bog‘ kichik – daraxti ko‘p. 1) bog‘lovchisiz; 2) zidlik; 3) tire. Aylantirish: Bog‘ kichik, lekin daraxti ko‘p. (bog‘langan, zidlov).
Sinfda faoliyat
«Aylantiruvchilar»: guruhlar bog‘lovchisiz gap kartochkasini olib, uni boshqa turga aylantiradi va ma’no saqlanganini isbotlaydi.
Mashq
1
Bog‘lovchisiz gapni ergashgan gapga aylantirish qadamlarini ayting.
Munosabatni aniqlash; mos bog‘lovchi yoki shart maylini tanlash; tinish belgisini o‘zgartirish; ma’noni tekshirish.
2
«Hamma yig‘ildi – dars boshlandi» gapini «chunki» yoki «shuning uchun» bilan qayta yozing.
Hamma yig‘ildi, shuning uchun dars boshlandi. (yoki: Dars boshlandi, chunki hamma yig‘ildi.)
3
«Ish oson – vaqt kam» gapini zidlov bog‘lovchisi bilan yozing.
Ish oson, lekin vaqt kam.
4
Nima uchun aylantirishdan keyin ma’noni tekshiramiz?
Chunki turli bog‘lovchilar munosabatni biroz o‘zgartirishi mumkin.