☰ Mundarija · Ona tili

Bog‘langan qo‘shma gaplarni mustahkamlash va matn bilan ishlash

Darslar 17–18 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
17

Mustahkamlash

Darslik: 37–38-betlar
MaqsadBog‘langan qo‘shma gaplar bo‘yicha bilimlarni mustahkamlash.
Yangi so‘zlar
biriktiruv · copulativezidlov · adversativeayiruv · disjunctiveinkor · negative
Tushuntirish

Bog‘langan qo‘shma gaplar bog‘lovchi vositaning turiga qarab to‘rt guruhga bo‘linadi. Biriktiruv bog‘lovchili gaplarda (va, hamda, -u, -da) voqealar bir vaqtda, ketma-ket yoki sabab-natija tarzida bo‘ladi. Zidlov bog‘lovchili gaplarda (ammo, lekin, biroq) ikkinchi qism birinchisiga zid keladi va oldidan vergul qo‘yiladi. Ayiruv bog‘lovchili gaplar (yo, goh... goh, dam... dam) galma-gallik yoki tanlashni, inkor bog‘lovchili gaplar (na... na) inkorni bildiradi; ular takror bog‘lovchidan oldin vergul bilan yoziladi. Qo‘shma gapni to‘g‘ri tasniflash uchun kesimlarni sanab, bog‘lovchini topib, undan keyin ma’no munosabatini aniqlaymiz.

Namunalar
Tahlil: «Qor yog‘di va yo‘llar oqarib ketdi» – biriktiruv; «Yo‘l toza, ammo shamol kuchli» – zidlov; «Goh xona jimjit bo‘ladi, goh shovqin ko‘tariladi» – ayiruv; «Na yomg‘ir yog‘di, na qor tushdi» – inkor.
Qolip: [ ] va [ ]; [ ], ammo [ ]; goh [ ], goh [ ]; na [ ], na [ ]. Har bir qismning o‘z grammatik asosi (egasi va kesimi) bo‘ladi; bir egaga tegishli uyushiq kesimlar alohida qism hosil qilmaydi.
Sinfda faoliyat

«Jadval»: sinf to‘rt guruhga bo‘linadi; har biri o‘z bog‘lovchi guruhiga uchtadan misol topib, doskaga yozadi.

Mashq
1
Bog‘langan qo‘shma gaplarning turlarini sanang.
2
«Kun isidi, lekin shamol sovuq edi» gapini tasniflang.
3
Biriktiruv bog‘lovchili bitta va ayiruv bog‘lovchili bitta gap tuzing.
4
Nima uchun bog‘langan qo‘shma gapda qismlar sonini kesimlar soni belgilaydi?