ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Bo‘lsa va esa so‘zlari bilan bog‘langan qo‘shma gaplar

Darslar 16 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
16

Bo‘lsa, esa so‘zlari yordamida bog‘langan qo‘shma gaplar

Darslik: 35–36-betlar
MaqsadBo‘lsa va esa so‘zlari bilan bog‘langan qiyoslov-zidlov ma’nosidagi qo‘shma gaplarni tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
qiyoslash · comparisonesa · while, whereasqiyoslanuvchi bo‘lak · compared partzidlash · contrasting
Tushuntirish

«Bo‘lsa» va «esa» bog‘lovchi o‘rnida kelib, ikki qismni bir-biriga solishtiradi: ikkinchi qismdagi narsa birinchisiga qarshi qo‘yiladi yoki u bilan taqqoslanadi. Ular gap boshida emas, ikkinchi qismdagi taqqoslanayotgan so‘zdan so‘ng turadi: «Ali o‘qiydi, Vali esa yozadi» – bunda «Vali» birinchi qismdagi «Ali» ga qiyoslanmoqda. Ikkinchi qism oldidan vergul qo‘yiladi. Bu yerdagi «bo‘lsa» shart mayli emas, bog‘lovchi vazifasidagi so‘z: «Mehnat baraka keltiradi, dangasalik bo‘lsa qashshoqlik». Uni «esa» bilan almashtirish mumkin, shart ma’nosi esa bo‘lmaydi. «Esa» ni zidlov bog‘lovchilari yoki -u (-yu) bilan har doim almashtirib bo‘lmaydi, chunki qiyoslash ma’nosi yo‘qolishi mumkin.

Bo‘lsa / esaQiyoslanuvchiMisol
esabahorda esaKuzda daryo sayoz, bahorda esa suv toshadi.
bo‘lsaukam bo‘lsaOpam chizadi, ukam bo‘lsa yozadi.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ikki avtobus yo‘nalishini solishtirgan o‘quvchi birida yo‘l tez, boshqasida esa to‘xtash ko‘pligini aytadi. Taqqoslash so‘zi farqni darrov ko‘rsatadi.

Kim ishlatadi

Sharhlovchilar, o‘qituvchilar va jadval taqqoslovchilar ikki narsani yonma-yon qo‘yib farqini «esa» bilan ko‘rsatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Ikki sport turini «esa» bilan taqqoslab bitta gap tuzing.

Namunalar
Kuzda daryo sayoz bo‘ladi, bahorda esa suv qirg‘oqdan toshadi. (qiyoslanuvchi bo‘lak «bahorda» + esa)
Bilim kuch beradi, johillik bo‘lsa zaiflashtiradi. (bo‘lsa = esa; qiyoslash-zidlash) Farq: Bilim bo‘lsa, yo‘l ochiladi – bu shart mayli (ergashgan gap).
Sinfda faoliyat

«Qiyos qil»: juftlikda bir o‘quvchi birinchi qismni aytadi, ikkinchisi «esa» yoki «bo‘lsa» bilan qiyoslovchi qismni qo‘shadi.

Mashq
1
«Bo‘lsa» va «esa» qanday ma’no munosabatini ifodalaydi?
2
«Aziz tinglaydi, Dilshod esa gapiradi» gapida nima nimaga qiyoslangan?
3
«Bahor kelsa, bog‘ gulga burkanadi» va «Yoz issiq, qish bo‘lsa sovuq» gaplaridagi «-sa» va «bo‘lsa» ning farqini ayting.
4
Nima uchun «esa» dan oldin vergul qo‘yiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYarmarka kuniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →