«Bo‘lsa» va «esa» bog‘lovchi o‘rnida kelib, ikki qismni bir-biriga solishtiradi: ikkinchi qismdagi narsa birinchisiga qarshi qo‘yiladi yoki u bilan taqqoslanadi. Ular gap boshida emas, ikkinchi qismdagi taqqoslanayotgan so‘zdan so‘ng turadi: «Ali o‘qiydi, Vali esa yozadi» – bunda «Vali» birinchi qismdagi «Ali» ga qiyoslanmoqda. Ikkinchi qism oldidan vergul qo‘yiladi. Bu yerdagi «bo‘lsa» shart mayli emas, bog‘lovchi vazifasidagi so‘z: «Mehnat baraka keltiradi, dangasalik bo‘lsa qashshoqlik». Uni «esa» bilan almashtirish mumkin, shart ma’nosi esa bo‘lmaydi. «Esa» ni zidlov bog‘lovchilari yoki -u (-yu) bilan har doim almashtirib bo‘lmaydi, chunki qiyoslash ma’nosi yo‘qolishi mumkin.
Namunalar
Kuzda daryo sayoz bo‘ladi, bahorda esa suv qirg‘oqdan toshadi. (qiyoslanuvchi bo‘lak «bahorda» + esa)
Bilim kuch beradi, johillik bo‘lsa zaiflashtiradi. (bo‘lsa = esa; qiyoslash-zidlash) Farq: Bilim bo‘lsa, yo‘l ochiladi – bu shart mayli (ergashgan gap).
Sinfda faoliyat
«Qiyos qil»: juftlikda bir o‘quvchi birinchi qismni aytadi, ikkinchisi «esa» yoki «bo‘lsa» bilan qiyoslovchi qismni qo‘shadi.
Mashq
1
«Bo‘lsa» va «esa» qanday ma’no munosabatini ifodalaydi?
Qiyoslash va zidlash munosabatini.
2
«Aziz tinglaydi, Dilshod esa gapiradi» gapida nima nimaga qiyoslangan?
Dilshod Azizga qiyoslangan; «esa» qiyoslanuvchi bo‘lak «Dilshod» dan keyin keladi.
3
«Bahor kelsa, bog‘ gulga burkanadi» va «Yoz issiq, qish bo‘lsa sovuq» gaplaridagi «-sa» va «bo‘lsa» ning farqini ayting.