Bo‘lsa, esa so‘zlari yordamida bog‘langan qo‘shma gaplar
«Bo‘lsa» va «esa» bog‘lovchi o‘rnida kelib, ikki qismni bir-biriga solishtiradi: ikkinchi qismdagi narsa birinchisiga qarshi qo‘yiladi yoki u bilan taqqoslanadi. Ular gap boshida emas, ikkinchi qismdagi taqqoslanayotgan so‘zdan so‘ng turadi: «Ali o‘qiydi, Vali esa yozadi» – bunda «Vali» birinchi qismdagi «Ali» ga qiyoslanmoqda. Ikkinchi qism oldidan vergul qo‘yiladi. Bu yerdagi «bo‘lsa» shart mayli emas, bog‘lovchi vazifasidagi so‘z: «Mehnat baraka keltiradi, dangasalik bo‘lsa qashshoqlik». Uni «esa» bilan almashtirish mumkin, shart ma’nosi esa bo‘lmaydi. «Esa» ni zidlov bog‘lovchilari yoki -u (-yu) bilan har doim almashtirib bo‘lmaydi, chunki qiyoslash ma’nosi yo‘qolishi mumkin.
| Bo‘lsa / esa | Qiyoslanuvchi | Misol |
|---|---|---|
| esa | bahorda esa | Kuzda daryo sayoz, bahorda esa suv toshadi. |
| bo‘lsa | ukam bo‘lsa | Opam chizadi, ukam bo‘lsa yozadi. |
Ikki avtobus yo‘nalishini solishtirgan o‘quvchi birida yo‘l tez, boshqasida esa to‘xtash ko‘pligini aytadi. Taqqoslash so‘zi farqni darrov ko‘rsatadi.
Sharhlovchilar, o‘qituvchilar va jadval taqqoslovchilar ikki narsani yonma-yon qo‘yib farqini «esa» bilan ko‘rsatadi.
Ikki sport turini «esa» bilan taqqoslab bitta gap tuzing.
«Qiyos qil»: juftlikda bir o‘quvchi birinchi qismni aytadi, ikkinchisi «esa» yoki «bo‘lsa» bilan qiyoslovchi qismni qo‘shadi.