ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Ergashgan qo‘shma gaplarni mustahkamlash va matn bilan ishlash

Darslar 29–30 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
29

Matn va lug‘at ustida ishlash

Darslik: 60-bet
MaqsadMatn va lug‘at ustida ishlash: ergashgan qo‘shma gaplarni matndan topish.
Yangi so‘zlar
e’tibor · attentionmas’uliyat · responsibilityburch · dutyintizom · discipline
Tushuntirish

Matnni o‘qiganda avval mazmunini tushunamiz, so‘ng ergashgan qo‘shma gaplarni topib, bosh va ergash gapni ajratamiz. Ergash gap qaysi savolga javob bo‘lishiga qarab uning ma’nosini – sabab, maqsad, shart, payt – aniqlaymiz. Matndagi bog‘lovchi vositalar fikrni izchil qiladi: «chunki» sababni, «toki» maqsadni, «agar» shartni, «shuning uchun» natijani ko‘rsatadi. Lug‘atdagi yangi so‘zlarni mazmunini tushunib, o‘z gapimizda qo‘llaymiz. Masalan, «mas’uliyat» – zimmaga olingan ishga javobgarlik hissi, «burch» – bajarilishi shart bo‘lgan vazifa, «intizom» – belgilangan tartibga rioya qilish.

SavolErgash gap turi
nima uchun?sabab
nima maqsadda?maqsad
qanday shart bilan?shart
qachon?payt
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mahalla e’lonini o‘qiyotgan o‘quvchi «chunki» va «agar» so‘zlarini topib, ish nima sababdan va qanday shartda qilinishini ajratadi. Shunday qilib, e’londan nima talab qilinishini to‘g‘ri tushunadi.

Kim ishlatadi

O‘qituvchilar, taqrizchilar va muharrirlar matndagi asos va shartlarni topib, muallif fikrini baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun o‘qigan matndagi bir sabab gapini toping va qaysi savolga javob berishini ayting.

Namunalar
Mini-matn: «Jamoa ruhi». Futbol jamoamiz har kuni mashq qiladi, chunki intizom g‘alabaning poydevoridir. Agar kimdir mashqqa kech qolsa, jamoa uni kutmaydi. Murabbiy aytadiki, har bir o‘yinchi o‘z mas’uliyatini his qilishi shart. Shu tufayli biz musobaqada ishonch bilan o‘ynaymiz.
Tahlil: «... mashq qiladi, chunki intizom ...» – sabab; «Agar kimdir kech qolsa, ...» – shart; «Murabbiy aytadiki, ...» – -ki; «Shu tufayli ...» – ko‘makchili qurilma.
Sinfda faoliyat

«Vosita izlovchilar»: guruhlar matnda ergash gapni bosh gapga bog‘lovchi vositalarni topib, jadvalga yozadi.

Mashq
1
Matndan sabab ergash gapli qo‘shma gapni toping.
2
«Agar kimdir mashqqa kech qolsa, jamoa uni kutmaydi» gapida ergash gap nimani bildiradi?
3
«Mas’uliyat» so‘zi bilan gap tuzing.
4
Nima uchun matnda bog‘lovchi vositalar kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi hisob: daromad, xarajat, foydaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →