29
Matn va lug‘at ustida ishlash
Darslik: 60-bet
MaqsadMatn va lug‘at ustida ishlash: ergashgan qo‘shma gaplarni matndan topish.
Yangi so‘zlar
e’tibor · attentionmas’uliyat · responsibilityburch · dutyintizom · discipline
Tushuntirish
Matnni o‘qiganda avval mazmunini tushunamiz, so‘ng ergashgan qo‘shma gaplarni topib, bosh va ergash gapni ajratamiz. Ergash gap qaysi savolga javob bo‘lishiga qarab uning ma’nosini – sabab, maqsad, shart, payt – aniqlaymiz. Matndagi bog‘lovchi vositalar fikrni izchil qiladi: «chunki» sababni, «toki» maqsadni, «agar» shartni, «shuning uchun» natijani ko‘rsatadi. Lug‘atdagi yangi so‘zlarni mazmunini tushunib, o‘z gapimizda qo‘llaymiz. Masalan, «mas’uliyat» – zimmaga olingan ishga javobgarlik hissi, «burch» – bajarilishi shart bo‘lgan vazifa, «intizom» – belgilangan tartibga rioya qilish.
Namunalar
Mini-matn: «Jamoa ruhi». Futbol jamoamiz har kuni mashq qiladi, chunki intizom g‘alabaning poydevoridir. Agar kimdir mashqqa kech qolsa, jamoa uni kutmaydi. Murabbiy aytadiki, har bir o‘yinchi o‘z mas’uliyatini his qilishi shart. Shu tufayli biz musobaqada ishonch bilan o‘ynaymiz.
Tahlil: «... mashq qiladi, chunki intizom ...» – sabab; «Agar kimdir kech qolsa, ...» – shart; «Murabbiy aytadiki, ...» – -ki; «Shu tufayli ...» – ko‘makchili qurilma.
Sinfda faoliyat
«Vosita izlovchilar»: guruhlar matnda ergash gapni bosh gapga bog‘lovchi vositalarni topib, jadvalga yozadi.
Mashq
1
Matndan sabab ergash gapli qo‘shma gapni toping.
Futbol jamoamiz har kuni mashq qiladi, chunki intizom g‘alabaning poydevoridir.
2
«Agar kimdir mashqqa kech qolsa, jamoa uni kutmaydi» gapida ergash gap nimani bildiradi?
Shartni.
3
«Mas’uliyat» so‘zi bilan gap tuzing.
Masalan: Bu vazifani bajarish mening mas’uliyatim.
4
Nima uchun matnda bog‘lovchi vositalar kerak?
Chunki ular gaplar o‘rtasidagi sabab, shart, natija aloqasini ko‘rsatib, matnni izchil qiladi.