Tinish belgilari va ularning yozma nutqdagi ahamiyati
Tilshunoslikning qaysi belgi qayerda qo‘yilishini o‘rganadigan bo‘limi punktuatsiya deb ataladi. Og‘zaki nutqda ohang va to‘xtamlar fikrni bo‘laklarga ajratsa, yozuvda bu ishni tinish belgilari bajaradi; ular gapning tuzilishiga tayanadi va o‘quvchiga matnni tez, to‘g‘ri tushunishga yordam beradi. O‘zbek yozuvida o‘nta asosiy belgi qo‘llanadi: nuqta, vergul, so‘roq belgisi, undov belgisi, ikki nuqta, nuqtali vergul, tire, qo‘shtirnoq, ko‘p nuqta va qavs. Belgi o‘rnida bo‘lmasa, gapning ma’nosi o‘zgarishi mumkin: «Ustoz, Aziz keldi» (ustozga murojaat qilib, Aziz kelganini aytyapmiz) va «Ustoz Aziz keldi» (Aziz ismli ustoz keldi) gaplarining ma’nosi boshqa-boshqa. Tire (–) va chiziqcha (-) bir narsa emas: tire so‘zlar orasida, ikki tomonida bo‘shliq bilan yoziladi, chiziqcha esa so‘z qismlarini bog‘laydi (ota-ona, aytdi-yu).
| Belgi | Nomi |
|---|---|
| . | nuqta |
| , | vergul |
| ? | so‘roq |
| ! | undov |
| : | ikki nuqta |
| ; | nuqtali vergul |
| – | tire |
| «…» | qo‘shtirnoq |
| … | ko‘p nuqta |
| ( ) | qavs |
Xat yozayotgan o‘quvchi to‘xtash joyiga tinish belgisini qo‘ymasa, gap ikki xil o‘qilishi mumkin. Belgilar ovozdagi to‘xtashlarni yozuvda ko‘rsatadi.
Muharrirlar, korrektorlar va subtitr yozuvchilari tinish belgilarini ma’noni aniqlash uchun qo‘yadi.
Bir gapni oling va uni uchta turlicha to‘xtab ovoz chiqarib o‘qing.
| Gap | Ma’nosi |
|---|---|
| Akam, Sardor keldi. | akamga murojaat |
| Akam Sardor keldi. | akamning ismi Sardor |
«O‘nta belgi»: doskada o‘nta belgi yozilgan; o‘quvchilar har biriga bittadan gap aytib, uni qo‘yish sababini tushuntiradi.