ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarning ma’nodoshligi va mustahkamlash

Darslar 35–36 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
35

Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarning boshqa qo‘shma gap turlari bilan ma’nodoshligi

Darslik: 70–71-betlar
MaqsadBog‘lovchisiz qo‘shma gaplarning bog‘langan va ergashgan qo‘shma gaplar bilan ma’nodoshligini aniqlash.
Yangi so‘zlar
ma’nodosh gaplar · synonymous sentencessabab munosabati · relation of reasonshart munosabati · relation of conditionzidlik munosabati · relation of contrast
Tushuntirish

Bir xil ma’no munosabatini – zidlik, sabab, shart yoki paytni – uch xil qo‘shma gap bilan berish mumkin: bog‘lovchisiz, bog‘langan yoki ergashgan. Demak, bu turlar ko‘pincha bir-birini almashtira oladi. Masalan, bog‘lovchisiz «Yomg‘ir yog‘di – ekinlar ko‘kardi» gapini bog‘langan «Yomg‘ir yog‘di va ekinlar ko‘kardi» yoki ergashgan «Yomg‘ir yog‘di, shuning uchun ekinlar ko‘kardi» ko‘rinishida ham aytish mumkin. Mazmun asosan bir xil bo‘ladi, ammo uslub farq qiladi: bog‘lovchisiz gap ixcham va ta’sirchan, bog‘lovchili gap esa munosabatni aniqroq ko‘rsatadi. Bir turni boshqasiga aylantirganda bog‘lovchi qo‘shiladi yoki tushiriladi, tinish belgisi ham o‘zgaradi.

TurGap
bog‘lovchisizYo‘l uzoq – biz charchadik.
ergashganYo‘l uzoq edi, shuning uchun biz charchadik.
bog‘langanYo‘l uzoq edi va biz charchadik.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bir o‘quvchi do‘stiga fikrini uch xil aytib ko‘radi: bog‘lovchisiz, bog‘lovchi bilan va sabab bilan. Qaysi biri ravonroq eshitilsa, shuni tanlaydi.

Kim ishlatadi

Tarjimonlar, nutq yozuvchilari va muharrirlar bir ma’noni turli tuzilishlarda berib, eng mosini tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir fikrni bog‘lovchisiz va bog‘lovchi bilan ayting va qaysi biri yoqqanini tanlang.

Namunalar
Yo‘l uzoq – biz charchadik. → Yo‘l uzoq edi, shuning uchun biz charchadik. (ergashgan; sabab)
Kitob eski – mazmuni yangi. → Kitob eski, lekin mazmuni yangi. (bog‘langan; zidlik) / Ko‘p ishla – ko‘p topasan. → Ko‘p ishlasang, ko‘p topasan. (ergashgan; shart)
Sinfda faoliyat

«Uch xil aytamiz»: bir bog‘lovchisiz gapni guruhlar bog‘langan va ergashgan shaklda qayta yozib, taqqoslaydi.

Mashq
1
Qaysi munosabatlar uch xil qo‘shma gap bilan ifodalanishi mumkin?
2
«Havo sovidi – kiyimlarni issiqroq kiydik» gapini ergashgan gapga aylantiring.
3
«Aytish oson – qilish qiyin» gapini bog‘langan gapga aylantiring.
4
Bog‘lovchisiz va bog‘lovchili gap o‘rtasida uslubiy farq nimada?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliDo‘kon egasi bilan suhbatHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →