☰ Mundarija · Ona tili

Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarning ma’nodoshligi va mustahkamlash

Darslar 35–36 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
35

Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarning boshqa qo‘shma gap turlari bilan ma’nodoshligi

Darslik: 70–71-betlar
MaqsadBog‘lovchisiz qo‘shma gaplarning bog‘langan va ergashgan qo‘shma gaplar bilan ma’nodoshligini aniqlash.
Yangi so‘zlar
ma’nodosh gaplar · synonymous sentencessabab munosabati · relation of reasonshart munosabati · relation of conditionzidlik munosabati · relation of contrast
Tushuntirish

Bir xil ma’no munosabatini – zidlik, sabab, shart yoki paytni – uch xil qo‘shma gap bilan berish mumkin: bog‘lovchisiz, bog‘langan yoki ergashgan. Demak, bu turlar ko‘pincha bir-birini almashtira oladi. Masalan, bog‘lovchisiz «Yomg‘ir yog‘di – ekinlar ko‘kardi» gapini bog‘langan «Yomg‘ir yog‘di va ekinlar ko‘kardi» yoki ergashgan «Yomg‘ir yog‘di, shuning uchun ekinlar ko‘kardi» ko‘rinishida ham aytish mumkin. Mazmun asosan bir xil bo‘ladi, ammo uslub farq qiladi: bog‘lovchisiz gap ixcham va ta’sirchan, bog‘lovchili gap esa munosabatni aniqroq ko‘rsatadi. Bir turni boshqasiga aylantirganda bog‘lovchi qo‘shiladi yoki tushiriladi, tinish belgisi ham o‘zgaradi.

Namunalar
Yo‘l uzoq – biz charchadik. → Yo‘l uzoq edi, shuning uchun biz charchadik. (ergashgan; sabab)
Kitob eski – mazmuni yangi. → Kitob eski, lekin mazmuni yangi. (bog‘langan; zidlik) / Ko‘p ishla – ko‘p topasan. → Ko‘p ishlasang, ko‘p topasan. (ergashgan; shart)
Sinfda faoliyat

«Uch xil aytamiz»: bir bog‘lovchisiz gapni guruhlar bog‘langan va ergashgan shaklda qayta yozib, taqqoslaydi.

Mashq
1
Qaysi munosabatlar uch xil qo‘shma gap bilan ifodalanishi mumkin?
2
«Havo sovidi – kiyimlarni issiqroq kiydik» gapini ergashgan gapga aylantiring.
3
«Aytish oson – qilish qiyin» gapini bog‘langan gapga aylantiring.
4
Bog‘lovchisiz va bog‘lovchili gap o‘rtasida uslubiy farq nimada?