☰ Mundarija · Ona tili

Sodda va qo‘shma gaplar

Darslar 7–8 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
7

Sodda va qo‘shma gaplar

Darslik: 17–18-betlar
MaqsadSodda va qo‘shma gaplarni kesimlik belgisiga qarab farqlash.
Yangi so‘zlar
sodda gap · simple sentenceqo‘shma gap · composite sentencekesimlik belgisi · predicative featureohang tugalligi · completeness of intonation
Tushuntirish

Faqat bitta grammatik asos (kesim) atrofida qurilgan, mazmuni va ohangi tugal gap sodda gapdir. Agar bir gap ichida ikki yoki undan ortiq sodda gap ma’no va grammatika jihatidan birlashib, bitta tugal ohang bilan aytilsa, bunday gap qo‘shma gap bo‘ladi. Gapni aniqlashda eng muhim belgi kesimlikdir: har bir qismning o‘z kesimi va, odatda, o‘z egasi bo‘ladi. Shuning uchun gapdagi kesimlar sonini sanash sodda va qo‘shma gapni ajratishga asos bo‘ladi. Bir egaga tegishli uyushiq kesimlar yoki ravishdosh shakli (kelib, ochib) sodda gapni qo‘shma gapga aylantirmaydi, chunki bunda alohida kesimli qism hosil bo‘lmaydi.

Namunalar
Sodda gap: Men maktab kutubxonasidan yangi kitob oldim. (bitta kesim – oldim)
Qo‘shma gap: Men dars tayyorladim, singlim rasm chizdi. (ikki kesim – tayyorladim, chizdi; ikki ega – men, singlim)
Sinfda faoliyat

«Kesim sanoq»: o‘qituvchi gap o‘qiydi; o‘quvchilar kesimlar sonini barmoq bilan ko‘rsatib, «sodda» yoki «qo‘shma» deydi.

Mashq
1
Sodda gap deb qanday gapga aytiladi?
2
«Tong otdi, qushlar sayray boshladi» gapi sodda gapmi yoki qo‘shma gapmi?
3
Ikkita sodda va ikkita qo‘shma gap tuzing.
4
Nima uchun «Ali uyga kelib, kitob o‘qidi» qo‘shma gap emas?