Darslar 7–8 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
7
Sodda va qo‘shma gaplar
Darslik: 17–18-betlar
MaqsadSodda va qo‘shma gaplarni kesimlik belgisiga qarab farqlash.
Yangi so‘zlar
sodda gap · simple sentenceqo‘shma gap · composite sentencekesimlik belgisi · predicative featureohang tugalligi · completeness of intonation
Tushuntirish
Faqat bitta grammatik asos (kesim) atrofida qurilgan, mazmuni va ohangi tugal gap sodda gapdir. Agar bir gap ichida ikki yoki undan ortiq sodda gap ma’no va grammatika jihatidan birlashib, bitta tugal ohang bilan aytilsa, bunday gap qo‘shma gap bo‘ladi. Gapni aniqlashda eng muhim belgi kesimlikdir: har bir qismning o‘z kesimi va, odatda, o‘z egasi bo‘ladi. Shuning uchun gapdagi kesimlar sonini sanash sodda va qo‘shma gapni ajratishga asos bo‘ladi. Bir egaga tegishli uyushiq kesimlar yoki ravishdosh shakli (kelib, ochib) sodda gapni qo‘shma gapga aylantirmaydi, chunki bunda alohida kesimli qism hosil bo‘lmaydi.
Sport musobaqasi haqida xabar yozayotgan o‘quvchi bir fikrni bitta gapda, bir-biriga bog‘liq ikki fikrni esa bir gapda berishni o‘ylaydi. Bog‘liq fikrlar birga kelganda matn silliq o‘qiladi.
Kim ishlatadi
Muharrirlar va nutq yozuvchilari matn ritmi uchun qisqa va uzun gaplarni almashtirib turadi.
Bugun sinab ko‘ring
Bugungi kuningizni ikkita qisqa gap va bitta qo‘shilgan gap bilan ayting, qaysi biri yaxshi eshitilishini solishtiring.
Namunalar
Sodda gap: Men maktab kutubxonasidan yangi kitob oldim. (bitta kesim – oldim)
Qo‘shma gap: Men dars tayyorladim, singlim rasm chizdi. (ikki kesim – tayyorladim, chizdi; ikki ega – men, singlim)
Sinfda faoliyat
«Kesim sanoq»: o‘qituvchi gap o‘qiydi; o‘quvchilar kesimlar sonini barmoq bilan ko‘rsatib, «sodda» yoki «qo‘shma» deydi.
Mashq
1
Sodda gap deb qanday gapga aytiladi?
Faqat bitta kesimi (grammatik asosi) bo‘lgan, mazmuni va ohangi tugal gapga.
2
«Tong otdi, qushlar sayray boshladi» gapi sodda gapmi yoki qo‘shma gapmi?
Tongotdi,qushlarsayray boshladi.
Qo‘shma gap: ikki kesim (otdi, sayray boshladi) va ikki ega (tong, qushlar) bor.
3
Ikkita sodda va ikkita qo‘shma gap tuzing.
Masalan: Bog‘da gullar ochildi. / Akam o‘qiydi, men yozaman. / Bahor keldi, dalalar ko‘kardi. / Kitob o‘qidim.
4
Nima uchun «Ali uyga kelib, kitob o‘qidi» qo‘shma gap emas?
Chunki «kelib» ravishdosh bo‘lib, alohida kesim emas; gapda bitta kesim – o‘qidi.