Darslar 52–53 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
52
So‘roq va undov belgilarining qo‘llanishi
Darslik: 104–105-betlar
MaqsadSo‘roq va undov belgilarining ishlatilish o‘rinlarini bilish.
Yangi so‘zlar
so‘roq belgisi · question markundov belgisi · exclamation markhis-hayajon · strong feelingshubhali so‘z · doubtful word
Tushuntirish
Savol bildirgan har qanday gap so‘roq belgisi bilan tugaydi. Muallif biror ma’lumotga shubha qilsa yoki uni aniq bilmasa, shu so‘zdan keyin qavs ichida so‘roq belgisini qo‘yib, o‘quvchini ogohlantirishi mumkin: «U 1998-yilda (?) tug‘ilgan». Undov belgisi esa gapda kuchli tuyg‘u – quvonch, hayrat, g‘azab – bo‘lganda, shuningdek, buyruq, iltimos yoki tilak bildirilganda qo‘yiladi. Gap boshida kelib, kuchli his-hayajon bilan aytilgan undalmalar hamda ha, yo‘q, xo‘p, uzr, mayli, xayr, salom kabi so‘z-gaplardan keyin ham undov qo‘yiladi. Fikr o‘ta kuchli his bilan aytilsa, ketma-ket uchtagacha undov belgisi qo‘yilishi mumkin. So‘roq va undov belgilari ba’zan birga ham keladi (?!).
Namunalar
Bugun kutubxonaga borasanmi? / Tezroq yuring! / Xayr! Yana ko‘rishguncha!
Nahotki sen bunga ishonding?! (so‘roq va undov birga) / Voy, qanday chiroyli manzara!
Sinfda faoliyat
«Ovoz va belgi»: o‘quvchilar bir xil gapni savol, buyruq va hayajon bilan aytadi; sinf mos belgini (?, !, .) topadi.
Mashq
1
So‘roq belgisi qayerda qo‘yiladi?
So‘roq gaplar oxirida (va mujmal so‘zdan keyin qavs ichida).
2
Undov belgisi qaysi gaplardan keyin qo‘yiladi?
Kuchli his-hayajonli, buyurish, yalinish, istak bildiruvchi gaplardan keyin.