☰ Mundarija · Ona tili

Ayiruv va inkor bog‘lovchili bog‘langan qo‘shma gaplar

Darslar 14–15 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
14

Ayiruv bog‘lovchilari yordamida bog‘langan qo‘shma gaplar

Darslik: 32–33-betlar
MaqsadAyiruv bog‘lovchilari bilan bog‘langan qo‘shma gaplarni tuzish va ulardagi tinish belgilarini izohlash.
Yangi so‘zlar
ayiruv bog‘lovchisi · disjunctive conjunctiongalma-gallik · alternationtakror bog‘lovchi · repeated conjunctionyoki · or
Tushuntirish

Ayiruv bog‘lovchilari qismlarni birlashtiradi va ikki xil ma’noni ko‘rsatadi: voqealar navbatma-navbat almashib turadi yoki ulardan faqat bittasi amalga oshadi. Bularga yo (yoki), yoxud, goh... goh, dam... dam, ba’zan... ba’zan kiradi. «Yo» (yoki) bog‘lovchisi yolg‘iz holda ham, takror holda ham ishlatilishi mumkin: «Yo sen ayt, yo men aytay». Qolgan ayiruv bog‘lovchilari takror holda qo‘llanadi: «Goh yomg‘ir yog‘ardi, goh quyosh nur sochardi». Yozuvda takror kelgan bog‘lovchidan oldin vergul qo‘yiladi. Galma-gallik bildirganda qismlardagi harakatlar navbatma-navbat bo‘ladi, tanlash bildirganda esa faqat bittasi ro‘y beradi.

Namunalar
Dam yomg‘ir tomchilardi, dam shamol daraxtlarni egardi. (galma-gallik; dam... dam; vergul ikkinchi «dam» dan oldin)
Yo sen darsni tushuntir, yo men tushuntiray. (tanlash: faqat bittasi ro‘y beradi)
Sinfda faoliyat

«Goh... goh»: o‘quvchilar ob-havo haqida galma-gal gaplar aytadi: «Goh ... , goh ...» va vergulni doskada qo‘yadi.

Mashq
1
Ayiruv bog‘lovchilarini sanang.
2
Vergulni qo‘ying: «Goh bulut quyoshni to‘sdi goh quyosh yana chiqdi».
3
«Yo» bilan bitta qo‘shma gap tuzing.
4
Galma-gallik bilan tanlash o‘rtasidagi farq nima?