Ergash gapni bosh gapga bog‘lovchi vositalar
Ergash gap bosh gapga beshta vosita yordamida bog‘lanadi. Birinchisi – ergashtiruvchi bog‘lovchilar (agar, chunki, toki, basharti, mabodo). Ikkinchisi – ko‘makchili qurilmalar: shuning uchun, shu sababli, shu tufayli va boshqalar. Uchinchisi – bosh gapga, ko‘pincha uning kesimiga qo‘shiladigan -ki yuklamasi (bosh gapda odatda shu, shunday kabi ko‘rsatish olmoshi bo‘ladi): «Shuni bilingki, ...». To‘rtinchisi – nisbiy so‘zlar: ergash gapdagi so‘roq olmoshi (kim, nima, qayer) va bosh gapdagi unga javob bo‘luvchi olmosh (u, shu, o‘sha yer) o‘zaro nisbatlanadi. Beshinchisi – deb so‘zi va shu kabilar; shart mayli qo‘shimchasi ham ergash gapni bosh gapga bog‘laydi. Gapni tahlil qilishda avval qaysi vosita borligini aniqlaymiz.
| Vosita | Misol |
|---|---|
| ergashtiruvchi bog‘lovchi | Erta turdik, chunki yo‘l uzoq edi. |
| ko‘makchili qurilma | Havo sovidi, shuning uchun issiq kiyindik. |
| -ki yuklamasi | Bilamanki, sen uddalaysan. |
| bog‘lovchi so‘z | Qancha o‘qisang, shuncha bilasan. |
| deb so‘zi | Ulgurayin deb, yugurdim. |
Sinfdoshlariga uy vazifasi haqida eslatma yozayotgan o‘quvchi bitta sababni uch gapda takrorlamaslik uchun har safar boshqacha bog‘laydi: «chunki», «shu sababli», shart mayli. Eslatma bir xil emas, ravon o‘qiladi.
Muharrirlar, yozuvchilar va notiqlar uslubni boyitish uchun turli bog‘lash usullarini almashtirib turadi.
Bir sababni ikki xil usulda ifodalab, qaysi biri yoqqanini tanlang.
«Beshlik»: besh guruh har biri bir vositani tanlaydi, shu vosita bilan gap tuzadi va sinfga tanishtiradi.