☰ Mundarija · Ona tili

Ergash gapni bosh gapga bog‘lovchi vositalar

Darslar 21 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
21

Ergash gapni bosh gapga bog‘lovchi vositalar

Darslik: 44–45-betlar
MaqsadErgash gapni bosh gapga bog‘lovchi beshta vositani bilish.
Yangi so‘zlar
ko‘makchili qurilma · postpositional constructionnisbiy so‘z · correlative wordyuklama · particledeb so‘zi · the word deb
Tushuntirish

Ergash gap bosh gapga beshta vosita yordamida bog‘lanadi. Birinchisi – ergashtiruvchi bog‘lovchilar (agar, chunki, toki, basharti, mabodo). Ikkinchisi – ko‘makchili qurilmalar: shuning uchun, shu sababli, shu tufayli va boshqalar. Uchinchisi – bosh gapga, ko‘pincha uning kesimiga qo‘shiladigan -ki yuklamasi (bosh gapda odatda shu, shunday kabi ko‘rsatish olmoshi bo‘ladi): «Shuni bilingki, ...». To‘rtinchisi – nisbiy so‘zlar: ergash gapdagi so‘roq olmoshi (kim, nima, qayer) va bosh gapdagi unga javob bo‘luvchi olmosh (u, shu, o‘sha yer) o‘zaro nisbatlanadi. Beshinchisi – deb so‘zi va shu kabilar; shart mayli qo‘shimchasi ham ergash gapni bosh gapga bog‘laydi. Gapni tahlil qilishda avval qaysi vosita borligini aniqlaymiz.

Namunalar
Misollar: Biz erta turdik, chunki yo‘l uzoq edi (bog‘lovchi). Havo sovidi, shu sababli issiq kiyindik (qurilma). Shuni bilingki, ilm kuch beradi (-ki). Kim izlansa, o‘sha topadi (nisbiy so‘z). Adashmayin deb, xaritaga qaradi (deb).
Shart mayli: Yomg‘ir yog‘sa, uyda qolamiz. – «-sa» ergash gapni bosh gapga bog‘laydi.
Sinfda faoliyat

«Beshlik»: besh guruh har biri bir vositani tanlaydi, shu vosita bilan gap tuzadi va sinfga tanishtiradi.

Mashq
1
Ergash gapni bosh gapga bog‘lovchi vositalarni sanang.
2
«Kim mehnat qilsa, o‘sha rohat topadi» gapida vositani aniqlang.
3
«Kechikmayin deb, erta chiqdik» gapida vosita nima?
4
Nima uchun nisbiy so‘zlar o‘zaro bog‘liq deyiladi?