Darslar 9–10 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
9
Qo‘shma gaplar tasnifi
Darslik: 21–22-betlar
MaqsadQo‘shma gaplarni bog‘lovchi vositaga ko‘ra uch guruhga ajratish.
Yangi so‘zlar
bog‘langan qo‘shma gap · linked composite sentenceergashgan qo‘shma gap · subordinate composite sentencebog‘lovchisiz qo‘shma gap · composite sentence without a conjunctionmazmuniy munosabat · relation of meaning
Tushuntirish
Qismlarining qanday bog‘lovchi vositalar bilan bog‘lanishiga ko‘ra qo‘shma gaplar uch guruhga bo‘linadi. Qismlari teng bog‘lovchilar, bo‘lsa va esa so‘zlari, -u (-yu), -da yuklamalari bilan bog‘langan gap – bog‘langan qo‘shma gap; unda qismlar teng huquqli bo‘ladi. Qismlari ergashtiruvchi bog‘lovchilar yoki shunday vazifadagi vositalar bilan bog‘langan gap – ergashgan qo‘shma gap; unda bir qism ikkinchisining mazmunini izohlaydi. Qismlari faqat ohang yordamida bog‘langan gap – bog‘lovchisiz qo‘shma gap. Tasnif uchun avval bog‘lovchi vositani topamiz, so‘ng uning turiga qarab guruhni aniqlaymiz. Ko‘chirma gapli qo‘shma gap esa keyingi bo‘limda alohida o‘rganiladi.
Namunalar
Bog‘langan: Dars tugadi va o‘quvchilar tarqaldi. (bog‘lovchi – va)
Ergashgan: Agar mashq qilsang, natija yaxshi bo‘ladi. Bog‘lovchisiz: Qor yog‘di, yo‘llar oqarib ketdi.
Sinfda faoliyat
«Uch savat»: doskada uchta savat chizilgan; o‘quvchilar gap yozilgan kartochkalarni mos savatga joylaydi va sababini aytadi.
Mashq
1
Qo‘shma gaplar bog‘lovchi vositaga ko‘ra necha guruhga bo‘linadi?
Uch guruhga: bog‘langan, ergashgan, bog‘lovchisiz.
2
«Havo issiq, lekin shamol esyapti» gapi qaysi guruhga kiradi?
Bog‘langan qo‘shma gap: zidlov bog‘lovchisi «lekin» bor.
3
«Men uyga kech qaytdim, chunki dars cho‘zildi» gapini tasniflang.
Ergashgan qo‘shma gap: «chunki» ergashtiruvchi bog‘lovchi, ergash gap sababni bildiradi.
4
Nima uchun bog‘langan qo‘shma gap qismlari teng huquqli deyiladi?
Chunki biri ikkinchisining mazmunini izohlamaydi, ikkalasi mustaqil gap kabi turadi.