☰ Mundarija · Ona tili

Bog‘lovchisiz qo‘shma gap va uning tinish belgilari

Darslar 33–34 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
33

Bog‘lovchisiz qo‘shma gap haqida ma’lumot

Darslik: 67–68-betlar
MaqsadBog‘lovchisiz qo‘shma gapning belgilarini va qismlar orasidagi ma’no munosabatlarini bilish.
Yangi so‘zlar
bog‘lovchisiz qo‘shma gap · composite sentence without a conjunctionohang · intonationpauza (to‘xtam) · pauseizohlash munosabati · relation of explanation
Tushuntirish

Ba’zi qo‘shma gaplarda qismlar orasida hech qanday bog‘lovchi yoki uning o‘rnini bosuvchi so‘z bo‘lmaydi: ular ma’no jihatidan bog‘langan bo‘lib, bir-biriga faqat ohang orqali ulanadi. Bunday gaplar bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar deyiladi. Qismlar orasida ohang va to‘xtam (pauza) bog‘lovchi vazifasini bajaradi. Qismlar o‘rtasida turli ma’no munosabatlari bo‘lishi mumkin: bir vaqtlilik va ketma-ketlik, zidlik, o‘xshatish va qiyoslash, shart, sabab-oqibat, izohlash. Tahlilda bunday gap qolipi ikki to‘rtburchak va ularni bog‘lovchi to‘g‘ri chiziq bilan ifodalanadi. Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar ixcham va ifodali bo‘lib, maqol, hikmat va she’riy nutqda ko‘p uchraydi.

Namunalar
Quyosh botdi, osmon qizardi. (ketma-ketlik, bir vaqtlilik) / Bahor keldi – dalalar ko‘kardi. (sabab-oqibat)
Uyda hech kim yo‘q: hamma bozorga ketgan. (izohlash) / Kecha sovuq edi – bugun iliq. (zidlik)
Sinfda faoliyat

«Ohang ustaxonasi»: o‘quvchilar bitta bog‘lovchisiz gapni turli ohang bilan aytadi; sinf ma’no munosabatini (ketma-ketlik, zidlik, izohlash) aniqlaydi.

Mashq
1
Bog‘lovchisiz qo‘shma gap deb qanday gapga aytiladi?
2
«Qor yog‘di, yo‘llar oqardi» gapi qismlari o‘rtasida qanday ma’no munosabati bor?
3
Ikki bog‘lovchisiz qo‘shma gap tuzing: biri zidlikni, biri izohlashni bildirsin.
4
Nima uchun bunday gaplarda ohang muhim?