Bog‘lovchisiz qo‘shma gap haqida ma’lumot
Ba’zi qo‘shma gaplarda qismlar orasida hech qanday bog‘lovchi yoki uning o‘rnini bosuvchi so‘z bo‘lmaydi: ular ma’no jihatidan bog‘langan bo‘lib, bir-biriga faqat ohang orqali ulanadi. Bunday gaplar bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar deyiladi. Qismlar orasida ohang va to‘xtam (pauza) bog‘lovchi vazifasini bajaradi. Qismlar o‘rtasida turli ma’no munosabatlari bo‘lishi mumkin: bir vaqtlilik va ketma-ketlik, zidlik, o‘xshatish va qiyoslash, shart, sabab-oqibat, izohlash. Tahlilda bunday gap qolipi ikki to‘rtburchak va ularni bog‘lovchi to‘g‘ri chiziq bilan ifodalanadi. Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar ixcham va ifodali bo‘lib, maqol, hikmat va she’riy nutqda ko‘p uchraydi.
| Gap | Munosabat |
|---|---|
| Quyosh botdi, osmon qizardi. | ketma-ketlik |
| Shamol turdi – chang ko‘tarildi. | sabab-oqibat |
Sinfdosh telefonda qisqa gapiradi: «Darsni tugatdim, endi dam olaman.» Ikki ish ketma-ket aytiladi, ohang va to‘xtam ularni bog‘laydi, qo‘shimcha so‘z kerak emas.
Shoirlar, maqol aytuvchilar va hikoyachilar qisqa, bog‘lovchisiz gaplar bilan fikrni kuchli ifodalaydi.
Ikki qisqa fikrni bog‘lovchisiz ayting va ular orasida ohang qanday o‘zgarishini eshiting.
«Ohang ustaxonasi»: o‘quvchilar bitta bog‘lovchisiz gapni turli ohang bilan aytadi; sinf ma’no munosabatini (ketma-ketlik, zidlik, izohlash) aniqlaydi.