☰ Mundarija · Ona tili

Matn va uning turlari: hikoya va tasviriy matn

Darslar 46–47 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
46

Matn va uning maqsadi. Hikoya matni

Darslik: 90–91-betlar
MaqsadMatn tushunchasini, uning maqsadlarini va hikoya matnining belgilarini bilish.
Yangi so‘zlar
matn · texthikoya matni · narrative textvoqealar ketma-ketligi · sequence of eventsyaxlit birlik · unified whole
Tushuntirish

Bir-biriga ma’no va tuzilish jihatdan ulanib, bir butunni tashkil etgan gaplar zanjiri – og‘zaki bo‘ladimi, yozmami – matn deyiladi. Matn tuzuvchining maqsadi turlicha bo‘lishi mumkin: voqea-hodisa, narsa yoki shaxs haqida hikoya qilish, ularni tasvirlash yoki ular haqida muhokama yuritish. Shunga ko‘ra matnning uch turi farqlanadi: hikoya matni, tasviriy matn va muhokama matni. Agar muallif biror voqeani boshidan oxirigacha aytib bermoqchi bo‘lsa, u hikoya matnini yaratadi. Unda voqealar ketma-ketligi beriladi: boshlanma (qayerda, kim, qachon), voqealar rivoji va yechim. Hikoya matnida fe’llar ko‘proq o‘tgan zamonda keladi va ular harakatni bir-biri ketidan ko‘rsatadi. Hikoya matni so‘zlashuv nutqida va badiiy asarlarda ko‘p ishlatiladi.

Namunalar
Mini-hikoya: «Yo‘qolgan kalit». Dilshod maktabdan qaytganda eshik kalitini yo‘qotganini sezdi. U yo‘lni qayta bosib, o‘tgan joylarni ko‘zdan kechirdi. Nihoyat bog‘ yonidagi skameyka tagidan kalitni topdi. Uyga xotirjam kirdi va bundan keyin kalitni cho‘ntagiga ehtiyot qilib solishga va’da berdi.
Tuzilishi: boshlanma – kalit yo‘qoldi; rivoj – yo‘lni qayta bosib izladi; yechim – topdi va va’da berdi. Fe’llar: sezdi, ko‘zdan kechirdi, topdi, kirdi – o‘tgan zamon.
Sinfda faoliyat

«Hikoya zanjiri»: sinf bo‘yicha har bir o‘quvchi bittadan gap qo‘shib, hikoyani boshlanma, rivoj, yechim tartibida davom ettiradi.

Mashq
1
Matn deb nimaga aytiladi?
2
Matnning qanday turlari bor?
3
Hikoya matnining qismlarini ayting.
4
Nima uchun hikoya matnida fe’llar ko‘proq o‘tgan zamonda bo‘ladi?