Tire va qo‘shtirnoqning qo‘llanishi
Tire dialogdagi har bir gap boshida; bog‘lamasiz qo‘llangan ot kesim bilan ega orasida; uyushiq bo‘laklardan keyin kelgan umumlashtiruvchi so‘z oldida; muallif gapi bilan ko‘chirma gap orasida; izohlanayotgan so‘z yoki gapning ikki yonida; zidlik ma’noli bog‘lovchisiz qo‘shma gap qismlari orasida; ajratilgan bo‘laklarni ajratganda; tenglik va taqqoslash ma’nosidagi so‘zlar orasida ishlatiladi. Masalan: «Kitob – eng yaxshi do‘st». Qo‘shtirnoqqa ko‘chirma gap va iqtibos olinadi; ko‘chma ma’noda, kesatiq bilan qo‘llangan so‘zlar; badiiy asar, gazeta, jurnal, spektakl, kartina nomlari; korxona, muassasa, mehmonxona nomlari; transport markalari, o‘simlik navlari, mahsulot nomlari ham qo‘shtirnoq ichida yoziladi. Qo‘shtirnoqdan keyingi qo‘shimcha unga qo‘shib yoziladi: «O‘tkan kunlar»ni o‘qidim.
| Tire qo‘yiladi | Misol |
|---|---|
| ega va ot kesim orasida | Toshkent – O‘zbekiston poytaxti. |
| umumlashtiruvchi so‘z oldida | Olma, nok, anor – hammasi pishdi. |
| dialogda | – Salom! |
| muallif gapi bilan | «Boraman», – dedi. |
Maktab suhbatida o‘quvchi do‘stining so‘zlarini tirnoq ichida keltiradi va o‘zi o‘ylab topgan bir iborani ham tirnoqqa oladi. O‘quvchilar qaysi gap kimniki ekanini ajratadi.
Jurnalistlar, kutubxonachilar va muharrirlar tire va tirnoq bilan aytilgan gap, nom va ibora o‘rtasidagi farqni ko‘rsatadi.
Bugun eshitgan bir so‘z yoki nomni tirnoqqa olib, nima uchun tirnoq kerakligini ayting.
«Tire yoki qo‘shtirnoq?»: o‘qituvchi misol aytadi; o‘quvchilar belgining qo‘yilish sababini tushuntiradi.