Tire dialogdagi har bir gap boshida; bog‘lamasiz qo‘llangan ot kesim bilan ega orasida; uyushiq bo‘laklardan keyin kelgan umumlashtiruvchi so‘z oldida; muallif gapi bilan ko‘chirma gap orasida; izohlanayotgan so‘z yoki gapning ikki yonida; zidlik ma’noli bog‘lovchisiz qo‘shma gap qismlari orasida; ajratilgan bo‘laklarni ajratganda; tenglik va taqqoslash ma’nosidagi so‘zlar orasida ishlatiladi. Masalan: «Kitob – eng yaxshi do‘st». Qo‘shtirnoqqa ko‘chirma gap va iqtibos olinadi; ko‘chma ma’noda, kesatiq bilan qo‘llangan so‘zlar; badiiy asar, gazeta, jurnal, spektakl, kartina nomlari; korxona, muassasa, mehmonxona nomlari; transport markalari, o‘simlik navlari, mahsulot nomlari ham qo‘shtirnoq ichida yoziladi. Qo‘shtirnoqdan keyingi qo‘shimcha unga qo‘shib yoziladi: «O‘tkan kunlar»ni o‘qidim.
Namunalar
Tire: Toshkent – O‘zbekiston poytaxti. / Bog‘da olma, nok, anor – barcha mevalar pishgan. / Qishloq – ona yurt.
Qo‘shtirnoq: Biz «Zumrad va Qimmat» ertagini o‘qidik. / «Navbahor» gazetasida maqola chop etildi. / U «oltin qo‘l» usta ekan. / «Bugun darsga erta kel», – dedi dadam.
Sinfda faoliyat
«Tire yoki qo‘shtirnoq?»: o‘qituvchi misol aytadi; o‘quvchilar belgining qo‘yilish sababini tushuntiradi.
Mashq
1
Tire ishlatiladigan uchta o‘rinni ayting.
Masalan: dialog boshida, ot kesim bilan ega orasida, umumlashtiruvchi so‘z oldida.
2
Qo‘shtirnoqqa olinadigan uchta narsani ayting.
Ko‘chirma gap, asar va gazeta nomlari, mehmonxona nomlari va hokazo.
3
Tinish belgilarini qo‘ying: Alisher Navoiy Xamsa asarini yaratgan
Alisher Navoiy «Xamsa» asarini yaratgan.
4
Tire bilan chiziqchaning farqi nimada?
Tire – so‘zlar orasida bo‘shliq bilan; chiziqcha – so‘z qismlarini bog‘laydi.