☰ Mundarija · Ona tili

Qo‘shma gaplarni takrorlash

Darslar 58 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
58

Takrorlash. Qo‘shma gaplar bo‘yicha o‘tilganlarni takrorlash

Darslik: 118–119-betlar
MaqsadQo‘shma gaplar bo‘yicha o‘tilganlarni takrorlash: turlar, bog‘lovchi vositalar, tinish belgilari.
Yangi so‘zlar
qo‘shma gap · composite sentencebog‘langan qo‘shma gap · linked composite sentenceergashgan qo‘shma gap · subordinate composite sentencebog‘lovchisiz qo‘shma gap · composite sentence without a conjunction
Tushuntirish

Qo‘shma gap ikki yoki undan ortiq grammatik asosdan tuziladi. Qismlarining bog‘lanishiga ko‘ra uch turga bo‘linadi. Bog‘langan qo‘shma gapda qismlar teng bog‘lovchilar (ammo, lekin, yoki kabi) yoki bo‘lsa, esa so‘zlari, -u (-yu), -da yuklamalari yordamida teng bog‘lanadi. Ergashgan qo‘shma gapda bosh gap va ergash gap bo‘ladi; ergash gap bosh gapga bog‘lovchi, ko‘makchili qurilma, -ki, nisbiy so‘z, deb yoki shart mayli -sa yordamida bog‘lanadi. Bog‘lovchisiz qo‘shma gapda qismlar faqat ohang bilan birikadi, shuning uchun tinish belgilari ayniqsa muhim: izoh bo‘lsa ikki nuqta, zidlik bo‘lsa tire, ketma-ketlik bo‘lsa vergul.

Namunalar
1) Havo ochiq edi, ammo shamol esib turardi. – bog‘langan. 2) Agar vaqtingiz bo‘lsa, kutubxonaga kiring. – ergashgan. 3) Uning gapi shirin – ishi achchiq. – bog‘lovchisiz.
Tahlil tartibi: 1) nechta grammatik asos bor? 2) qismlar nima bilan bog‘langan? 3) tur nima? 4) belgi nima uchun shunday? Masalan: «Biz bilamizki, ertaga qor yog‘adi» – ikki asos; -ki bog‘laydi; ergashgan qo‘shma gap; qismlar orasiga vergul qo‘yilgan.
Sinfda faoliyat

«Uch uy»: doskada «bog‘langan», «ergashgan», «bog‘lovchisiz» deb yozilgan uchta uy chiziladi; o‘quvchilar gaplarni tegishli uyga joylab, vositasini aytadi.

Mashq
1
Qo‘shma gap qanday tuziladi va necha turga bo‘linadi?
2
Ergash gapni bosh gapga bog‘laydigan vositalarni sanang.
3
Gapning turini aniqlang: Bu yerda sovuq – u yerda issiq.
4
Nima uchun bog‘lovchisiz qo‘shma gapda tinish belgisi ayniqsa muhim?