Ko‘chirma va o‘zlashtirma gapni takrorlash. Matn ustida ishlash
Darslar 59–60 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
59
Ko‘chirma va o‘zlashtirma gap, tinish belgilari bo‘yicha o‘tilganlarni takrorlash
Darslik: 120–121-betlar
MaqsadKo‘chirma va o‘zlashtirma gapni farqlash, ularda tinish belgilarini to‘g‘ri qo‘yish.
Yangi so‘zlar
ko‘chirma gap · direct speechmuallif gapi · author’s wordso‘zlashtirma gap · indirect speechremarka · stage direction
Tushuntirish
Ko‘chirma gap birovning fikrini aynan, o‘zgartirmay beradi, muallif gapi esa uni kim aytganini bildiradi. Ko‘chirma gap qo‘shtirnoq ichida yoziladi. Muallif gapi oldin kelsa, undan keyin ikki nuqta qo‘yiladi: M: «K». Muallif gapi keyin kelsa, ko‘chirma gapdan so‘ng vergul va tire qo‘yiladi va muallif gapi kichik harf bilan boshlanadi: «K», – m. Ko‘chirma gap so‘roq yoki undov bilan tugasa, bu belgi saqlanadi: «K?» – m. Muallif gapi ko‘chirma gapning o‘rtasiga tushsa: «K, – m, – k». O‘zlashtirma gapda esa birovning fikri o‘z ohangimizda, qo‘shtirnoqsiz beriladi, butun gap sodda gap shakliga keladi (kesim harakat nomi yoki sifatdosh shaklini oladi) va olmoshlar so‘zlovchi nuqtai nazariga qarab o‘zgaradi.
Namunalar
Ustoz dedi: «Kitob – eng yaxshi do‘st». / «Kitob – eng yaxshi do‘st», – dedi ustoz. / «Kitob, – dedi ustoz, – eng yaxshi do‘st». (Bir xil so‘zlar uch sxemada: M: «K». / «K», – m. / «K, – m, – k».)
«Qayerdasan?» – deb so‘radi opam. → Opam qayerdaligimni so‘radi. / «Men borib kelaman», – dedi Karim. → Karim o‘zi borib kelishini aytdi. (O‘zlashtirma gapda qo‘shtirnoq yo‘q, olmosh yangi so‘zlovchi nuqtai nazariga qarab o‘zgaradi.)
Sinfda faoliyat
«Gapni aylantir»: o‘qituvchi ko‘chirma gap aytadi; o‘quvchilar uni o‘zlashtirma gapga, keyin teskarisiga aylantiradi va tinish belgilarini doskada qo‘yadi.
Mashq
1
M: «K». va «K», – m. sxemalarida qaysi belgilar qo‘yiladi?
Birinchisida muallif gapidan keyin ikki nuqta; ikkinchisida ko‘chirma gapdan keyin tire va muallif gapi kichik harfdan boshlanadi.