☰ Mundarija · Ona tili

Zidlov bog‘lovchili bog‘langan qo‘shma gaplar

Darslar 13 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
13

Zidlov bog‘lovchilari yordamida bog‘langan qo‘shma gaplar

Darslik: 29–31-betlar
MaqsadZidlov bog‘lovchilari (ammo, lekin, biroq) bilan bog‘langan qo‘shma gaplarni tuzish va tinish belgilarini qo‘yish.
Yangi so‘zlar
zidlov bog‘lovchisi · adversative conjunctionzidlik munosabati · relation of contrastammo · butbiroq · however
Tushuntirish

Zidlov bog‘lovchilari – ammo, lekin, biroq – bog‘langan qo‘shma gap qismlarini bog‘lash bilan birga ular o‘rtasida zidlik munosabati borligini ham bildiradi. Ular qo‘shma gapning ikkinchi qismi boshida qo‘llanadi va qismlar vergul bilan ajratiladi: «Sinov qiyin edi, lekin hamma uddaladi». Zidlov bog‘lovchilari o‘rnida -u (-yu), -da yuklamalarini ham qo‘llash mumkin: «Savol oson-u, javob topish qiyin». Bu yuklamalar zidlash va ketma-ketlik ma’nosini beradi. «Ammo» va «lekin» ko‘pincha o‘zaro almashadi, «biroq» esa kitobiy, ohangdorroq tuyuladi. Zidlik bo‘lmasa, bu bog‘lovchilarni ishlatib bo‘lmaydi: ikkinchi qism birinchisidan kutilmagan yoki unga qarama-qarshi mazmunda bo‘lishi kerak.

Namunalar
Yo‘l uzoq edi, biroq biz kechikmay yetib keldik. (zidlik: «uzoq» – «kechikmay»)
Uyqum kelmadi, ammo xonada chiroqni o‘chirdim. / Savol oson-u, javob topish qiyin. (-u zidlovni bildiradi)
Sinfda faoliyat

«Qarama-qarshi fikr»: bir o‘quvchi gapning birinchi qismini aytadi, ikkinchisi zidlov bog‘lovchisi bilan zid qismni davom ettiradi.

Mashq
1
Zidlov bog‘lovchilarini ayting.
2
Vergulni qo‘ying: «Men kutdim lekin u kelmadi».
3
«Uy kichik, ammo hovlisi keng» gapida zidlik nimalar o‘rtasida?
4
Nima uchun «Men non oldim, lekin sut oldim» gapida «lekin» o‘rinsiz?