Ko‘makchili qurilmalar yordamida ergashgan qo‘shma gaplar
Ba’zan sabab birinchi aytiladi, natija esa «shuning uchun», «shu sababli», «shu tufayli» kabi ko‘makchili qurilma bilan boshlanadi. Darslik qoidasiga ko‘ra, bu qurilma bosh gapning ichida turadi, sabab ergash gap esa odatda bosh gapdan oldin turadi va ular vergul bilan ajratiladi: «Yo‘lni qor bosdi, shuning uchun poyezd kechikdi». Bu yerda «Yo‘lni qor bosdi» – ergash gap (sabab), «shuning uchun poyezd kechikdi» – bosh gap. Xuddi shu mazmunni «chunki» bilan ham aytish mumkin, ammo unda gaplar tartibi o‘zgaradi: «Poyezd kechikdi, chunki yo‘lni qor bosdi». Uchala qurilma ma’nosi yaqin bo‘lib, ko‘pincha bir-birining o‘rnida qo‘llanadi. Eslatma: ayrim grammatikalarda «shuning uchun» li qism «natija ergash gap» deb ham ataladi; bu kursda darslikdagi talqinga amal qilamiz: «shuning uchun» li qism – bosh gap, sababni aytgan qism – ergash gap.
| Qism | Misol |
|---|---|
| ergash gap | Ko‘prik ta’mirlandi, |
| bosh gap | shu sababli yo‘l yopildi. |
Maktab e’lonida avval sabab, so‘ng natija yoziladi: ta’mir ishlari ketmoqda, shu sababli mashg‘ulot boshqa xonaga ko‘chadi. Sabab oldin aytilgani uchun o‘quvchilar o‘zgarish nima uchunligini darrov tushunadi.
E’lon yozuvchilari, rasmiy xabar mualliflari va jurnalistlar sabab va natijani izchil beradi.
Bugungi biror o‘zgarish sababini topib, natijani «shu sababli» bilan ayting.
«Sabab – natija»: bir o‘quvchi sabab ergash gapni aytadi, ikkinchisi «shuning uchun» bilan natijani (bosh gap) davom ettiradi.