☰ Mundarija · Ona tili

Shuning uchun, shu sababli, shu tufayli va deb

Darslar 23–24 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
23

Ko‘makchili qurilmalar yordamida ergashgan qo‘shma gaplar

Darslik: 48–49-betlar
MaqsadKo‘makchili qurilmalar (shuning uchun, shu sababli, shu tufayli) bilan bog‘langan ergashgan qo‘shma gaplarni tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
shuning uchun · for that reasonshu sababli · because of thisshu tufayli · thanks to thissabab ergash gap · clause of reason
Tushuntirish

Ba’zan sabab birinchi aytiladi, natija esa «shuning uchun», «shu sababli», «shu tufayli» kabi ko‘makchili qurilma bilan boshlanadi. Darslik qoidasiga ko‘ra, bu qurilma bosh gapning ichida turadi, sabab ergash gap esa odatda bosh gapdan oldin turadi va ular vergul bilan ajratiladi: «Yo‘lni qor bosdi, shuning uchun poyezd kechikdi». Bu yerda «Yo‘lni qor bosdi» – ergash gap (sabab), «shuning uchun poyezd kechikdi» – bosh gap. Xuddi shu mazmunni «chunki» bilan ham aytish mumkin, ammo unda gaplar tartibi o‘zgaradi: «Poyezd kechikdi, chunki yo‘lni qor bosdi». Uchala qurilma ma’nosi yaqin bo‘lib, ko‘pincha bir-birining o‘rnida qo‘llanadi. Eslatma: ayrim grammatikalarda «shuning uchun» li qism «natija ergash gap» deb ham ataladi; bu kursda darslikdagi talqinga amal qilamiz: «shuning uchun» li qism – bosh gap, sababni aytgan qism – ergash gap.

Namunalar
Havo ochilmadi, shu sababli sayohat qoldirildi. (ergash gap: Havo ochilmadi; bosh gap: shu sababli sayohat qoldirildi)
Jamoa har kuni mashq qildi, shu tufayli musobaqada g‘olib bo‘ldi. = Jamoa musobaqada g‘olib bo‘ldi, chunki har kuni mashq qildi.
Sinfda faoliyat

«Sabab – natija»: bir o‘quvchi sabab ergash gapni aytadi, ikkinchisi «shuning uchun» bilan natijani (bosh gap) davom ettiradi.

Mashq
1
Sabab ergash gapni bosh gapga bog‘lovchi ko‘makchili qurilmalarni ayting.
2
«Imtihon yaqin, shuning uchun men ko‘p tayyorlanyapman» gapida bosh va ergash gapni toping.
3
Shu gapni «chunki» yordamida qayta yozing.
4
«Shuning uchun» qaysi gap tarkibida bo‘ladi va nima uchun?