☰ Mundarija · Ona tili

Tinish belgilarini mustahkamlash. Ish qog‘ozlari

Darslar 56–57 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
56

Mustahkamlash. Tinish belgilari. Matn ustida ishlash

Darslik: 114–115-betlar
MaqsadO‘nta tinish belgisining qo‘llanishini mustahkamlash va matnda to‘g‘ri qo‘yish.
Yangi so‘zlar
mustahkamlash · consolidationumumlashtiruvchi so‘z · generalizing wordremarka · stage directionuyushiq bo‘lak · homogeneous part
Tushuntirish

Tinish belgilarini bilish yetarli emas: ularni matnda ko‘rib, gapning tuzilishiga qarab tanlash kerak. Avval gapning turini aniqlang: sodda gapmi, qo‘shma gapmi, ko‘chirma gapli gapmi. Keyin uyushiq bo‘laklar, umumlashtiruvchi so‘z, undalma, kiritma kabi ajratiladigan bo‘laklarni toping. Gap oxiridagi belgi (nuqta, so‘roq, undov, ko‘p nuqta) ohangga qarab tanlanadi. Qo‘shma gapda esa belgi qismlar orasidagi munosabatga bog‘liq: izoh bo‘lsa ikki nuqta, zidlik bo‘lsa tire, sanash bo‘lsa vergul. Yozganingizni qayta o‘qib, har bir belgi nima uchun turganini tushuntira olishingiz shart.

Namunalar
Bahor keldi: daraxtlar gul ochdi, qushlar sayradi. Olma, o‘rik, shaftoli – barcha daraxtlar gul ochdi. Kim bahorni sevmaydi? (Ikki nuqta – ikkinchi qism birinchisini izohlaydi; vergul – ikki harakat sanalgan; tire – umumlashtiruvchi so‘z ro‘yxatdan keyin kelgan; so‘roq belgisi – savol.)
Ustoz dedi: «Mehnat – baxt kaliti». Bolalar (hammasi birdan) kulishdi... Faqat Anvar jim edi. (Ko‘chirma gapdan oldin ikki nuqta; ko‘chirma gap qo‘shtirnoqda; qo‘shimcha izoh qavsda; ko‘p nuqta – to‘xtam.)
Sinfda faoliyat

«Belgi izlash»: o‘qituvchi tinish belgilari olib tashlangan to‘rt-besh qatorli matn beradi; juftliklar belgilarni qo‘yib, har birini tushuntiradi.

Mashq
1
Umumlashtiruvchi so‘z uyushiq bo‘laklardan oldin kelsa, undan keyin qaysi belgi qo‘yiladi?
2
Tinish belgilari qo‘yilmagan gapni to‘g‘rilang: Qalam daftar kitob barcha o‘quv qurollari sumkada edi.
3
Gap oxirida qaysi belgi ohangga qarab tanlanadi? Ikkitasini ayting.
4
Nima uchun «Bahor keldi: daraxtlar gul ochdi» gapida ikki nuqta qo‘yilgan?