ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Ko‘chirma gapli qo‘shma gap va uning tuzilishi

Darslar 39–40 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
39

Ko‘chirma gapli qo‘shma gap haqida ma’lumot

Darslik: 78-bet
MaqsadKo‘chirma gap, muallif gapi va ko‘chirma gapli qo‘shma gap tushunchalarini bilish.
Yangi so‘zlar
ko‘chirma gap · direct speechmuallif gapi · author’s wordsko‘chirma gapli qo‘shma gap · composite sentence with direct speechaynan keltirish · quoting word for word
Tushuntirish

Gapirayotgan yoki yozayotgan kishi boshqa birovning so‘zlarini bir harfini ham o‘zgartirmasdan, xuddi o‘sha kishi aytgandek berishi mumkin. Shu tarzda so‘zma-so‘z berilgan gap ko‘chirma gap bo‘ladi; uni kim, qanday aytganini bildiruvchi qism esa muallif gapidir. Bu ikki qism birgalikda ko‘chirma gapli qo‘shma gapni hosil qiladi. Muallif gapida odatda gapirish yoki fikrlashni bildiruvchi so‘z bo‘ladi: dedi, so‘radi, javob berdi, deb yozdi. Ko‘chirma gap qo‘shtirnoqqa olinadi yoki yangi qatordan tire bilan beriladi. Misol: Ustoz dedi: «Imtihon ertaga bo‘ladi». Bu yerda «Ustoz dedi» – muallif gapi, «Imtihon ertaga bo‘ladi» – ko‘chirma gap.

QismBelgiMisol
muallif gapi (M)MDilnoza so‘radi:
ko‘chirma gap (K)«K»«Kutubxona soat nechada ochiladi?»
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Gazeta yoki yangilik saytidagi suhbatda kimningdir gapi aynan keltiriladi va muallifning so‘zi alohida beriladi. O‘quvchi kim nima degani va uni kim aytib berayotganini darrov ajratadi.

Kim ishlatadi

Jurnalistlar, tarjimonlar va hikoya yozuvchilari birovning gapini aynan keltirishda uni muallif so‘zidan ajratib ko‘rsatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun eshitgan bir iborani kim aytganini eslab, uni aynan va muallif so‘zi bilan ayting.

Namunalar
Dilnoza so‘radi: «Kutubxona soat nechada ochiladi?» (M: «K?»)
«Hamma yig‘ilsin!» – dedi sardor. (K – m: «K!» – m)
Sinfda faoliyat

«M va K»: o‘qituvchi gaplarni o‘qiydi; o‘quvchilar muallif gapi uchun ko‘k, ko‘chirma gap uchun qizil kartochka ko‘taradi.

Mashq
1
Ko‘chirma gap deb nimaga aytiladi?
2
«Ona dedi: «Darsga kechikma»» gapida muallif gapi va ko‘chirma gapni toping.
3
Ko‘chirma gapli qo‘shma gap tuzing va qismlarini ayting.
4
Muallif gapida nima uchun «dedi», «so‘radi» kabi so‘zlar bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliDo‘kon uchun narx va ulushHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →