Ergashgan qo‘shma gaplar tahlili va matn bilan ishlash
Darslar 31–32 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
31
Ergashgan qo‘shma gaplar yuzasidan tahlil
Darslik: 62–63-betlar
MaqsadErgashgan qo‘shma gaplarni tahlil qilish tartibini o‘zlashtirish.
Yangi so‘zlar
tahlil · analysisqolip · patternma’no munosabati · relation of meaningtinish belgisi · punctuation mark
Tushuntirish
Ergashgan qo‘shma gapni tahlil qilish ma’lum tartibda olib boriladi. Birinchi bosqichda kesimlarni topib, gapning qismlarini ajratamiz. Ikkinchi bosqichda bosh va ergash gapni aniqlaymiz: bosh gapga «nima uchun?», «qachon?», «qanday sharoitda?» savollarini beramiz. Uchinchi bosqichda ergash gapni bosh gapga bog‘lovchi vositani topamiz – bog‘lovchi, qurilma, -ki, nisbiy so‘z, deb yoki shart mayli. To‘rtinchi bosqichda ma’no munosabatini (sabab, maqsad, shart va boshqa) aytamiz. Oxirida tinish belgisini izohlaymiz va qolipni chizamiz: [ergash gap], [bosh gap] yoki [bosh gap], [ergash gap]. Tahlil to‘liq bo‘lishi uchun har bir bosqichni qisqa javob bilan yozamiz.
Namunalar
Gap: Havo ochilmasa, sayr qoldiriladi. 1) kesimlar: ochilmasa, qoldiriladi; 2) ergash gap: Havo ochilmasa, bosh gap: sayr qoldiriladi; 3) vosita: shart mayli -masa; 4) ma’no: bo‘lishsiz shart; 5) vergul; qolip: [ergash]-sa, [bosh].
Gap: Juda charchadim, shuning uchun erta yotdim. 1) kesimlar: charchadim, yotdim; 2) ergash gap: Juda charchadim; bosh gap: shuning uchun erta yotdim; 3) vosita: shuning uchun; 4) ma’no: sabab; 5) vergul; qolip: [ergash], shuning uchun [bosh].
Sinfda faoliyat
«Tahlil zanjiri»: sinf besh guruhga bo‘linadi; har guruh bitta bosqichni bajaradi, natijani keyingi guruhga uzatadi.
Mashq
1
Ergashgan qo‘shma gap tahlilining bosqichlarini ayting.
Kesimlar; bosh va ergash gap; bog‘lovchi vosita; ma’no munosabati; tinish belgisi va qolip.
2
«Bahor kelsa, dalalar ko‘karadi» gapini tahlil qiling.