Undalmali, kirish so‘zli gaplar bo‘yicha o‘tilganlarni takrorlash
Undalma gapda kimga yoki nimaga murojaat qilinayotganini bildiradi va gap bo‘laklari bilan grammatik bog‘lanmaydi. Undalma gap boshida kelsa, undan keyin; o‘rtasida kelsa, har ikki tomonidan; oxirida kelsa, undan oldin vergul qo‘yiladi. Kuchli his-hayajon bilan aytilgan undalmadan keyin undov belgisi ham qo‘yilishi mumkin. Kirish so‘zlar (albatta, shubhasiz, afsuski, ehtimol, masalan, demak, aytmoqchi) so‘zlovchining fikrga munosabatini bildiradi; ular gap bo‘lagi emas, so‘roqqa javob bo‘lmaydi va vergul bilan ajratiladi. Kirish so‘zni gapdan olib tashlasak ham, gapning asosiy mazmuni buzilmaydi.
| O‘rni | Misol |
|---|---|
| gap boshida | Dilnoza, bugun kelasanmi? |
| o‘rtasida | Bugun, Dilnoza, kelasanmi? |
| oxirida | Bugun kelasanmi, Dilnoza? |
Maktab radiosida e’lon o‘qiyotgan o‘quvchi avval tinglovchilarga murojaat qiladi, so‘ng «aytgancha» kabi so‘z bilan fikrni burib, to‘g‘ri to‘xtashlar qiladi. Tinglovchilar e’lonni aniq tushunadi.
Diktorlar, notiqlar va xat yozuvchilar murojaat va kirish so‘zlarni ajratib, ovoz chiqarib o‘qiganda to‘g‘ri to‘xtaydi.
Bir gapni ikki xil joyda to‘xtab ovoz chiqarib o‘qing va ma’no qanday o‘zgarishini eshiting.
«Kim kimga murojaat qiladi?»: o‘quvchilar ketma-ket sinfdoshlariga undalmali gap aytadi, boshqalar vergulning o‘rnini doskada ko‘rsatadi.