ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Undalma, kirish so‘z va matn ustida ishlash

Darslar 5–6 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
5

Undalmali, kirish so‘zli gaplar bo‘yicha o‘tilganlarni takrorlash

Darslik: 13–14-betlar
MaqsadUndalmali va kirish so‘zli gaplarni aniqlash, ularda vergulni to‘g‘ri qo‘yish.
Yangi so‘zlar
undalma · address (vocative)kirish so‘z · introductory wordmurojaat · appealgap bo‘lagi emas · not a sentence part
Tushuntirish

Undalma gapda kimga yoki nimaga murojaat qilinayotganini bildiradi va gap bo‘laklari bilan grammatik bog‘lanmaydi. Undalma gap boshida kelsa, undan keyin; o‘rtasida kelsa, har ikki tomonidan; oxirida kelsa, undan oldin vergul qo‘yiladi. Kuchli his-hayajon bilan aytilgan undalmadan keyin undov belgisi ham qo‘yilishi mumkin. Kirish so‘zlar (albatta, shubhasiz, afsuski, ehtimol, masalan, demak, aytmoqchi) so‘zlovchining fikrga munosabatini bildiradi; ular gap bo‘lagi emas, so‘roqqa javob bo‘lmaydi va vergul bilan ajratiladi. Kirish so‘zni gapdan olib tashlasak ham, gapning asosiy mazmuni buzilmaydi.

O‘rniMisol
gap boshidaDilnoza, bugun kelasanmi?
o‘rtasidaBugun, Dilnoza, kelasanmi?
oxiridaBugun kelasanmi, Dilnoza?
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab radiosida e’lon o‘qiyotgan o‘quvchi avval tinglovchilarga murojaat qiladi, so‘ng «aytgancha» kabi so‘z bilan fikrni burib, to‘g‘ri to‘xtashlar qiladi. Tinglovchilar e’lonni aniq tushunadi.

Kim ishlatadi

Diktorlar, notiqlar va xat yozuvchilar murojaat va kirish so‘zlarni ajratib, ovoz chiqarib o‘qiganda to‘g‘ri to‘xtaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir gapni ikki xil joyda to‘xtab ovoz chiqarib o‘qing va ma’no qanday o‘zgarishini eshiting.

Namunalar
Dilnoza, bugun kutubxonaga borasanmi? (undalma gap boshida – undan keyin vergul)
Afsuski, musobaqa yomg‘ir sababli kechiktirildi. / Musobaqa, ehtimol, ertaga bo‘ladi. (kirish so‘zlar vergul bilan)
Sinfda faoliyat

«Kim kimga murojaat qiladi?»: o‘quvchilar ketma-ket sinfdoshlariga undalmali gap aytadi, boshqalar vergulning o‘rnini doskada ko‘rsatadi.

Mashq
1
Undalma nimani bildiradi va u gap bo‘lagimi?
2
Vergulni qo‘ying: «Aziz do‘stim bugun albatta kelasan».
3
Kirish so‘zlardan uchtasini ayting.
4
Nima uchun «Ehtimol, u keladi» gapida «ehtimol» gap bo‘lagi emas?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliNarxni qanday belgilaymiz?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →