5
Undalmali, kirish so‘zli gaplar bo‘yicha o‘tilganlarni takrorlash
Darslik: 13–14-betlar
MaqsadUndalmali va kirish so‘zli gaplarni aniqlash, ularda vergulni to‘g‘ri qo‘yish.
Yangi so‘zlar
undalma · address (vocative)kirish so‘z · introductory wordmurojaat · appealgap bo‘lagi emas · not a sentence part
Tushuntirish
Undalma gapda kimga yoki nimaga murojaat qilinayotganini bildiradi va gap bo‘laklari bilan grammatik bog‘lanmaydi. Undalma gap boshida kelsa, undan keyin; o‘rtasida kelsa, har ikki tomonidan; oxirida kelsa, undan oldin vergul qo‘yiladi. Kuchli his-hayajon bilan aytilgan undalmadan keyin undov belgisi ham qo‘yilishi mumkin. Kirish so‘zlar (albatta, shubhasiz, afsuski, ehtimol, masalan, demak, aytmoqchi) so‘zlovchining fikrga munosabatini bildiradi; ular gap bo‘lagi emas, so‘roqqa javob bo‘lmaydi va vergul bilan ajratiladi. Kirish so‘zni gapdan olib tashlasak ham, gapning asosiy mazmuni buzilmaydi.
Namunalar
Dilnoza, bugun kutubxonaga borasanmi? (undalma gap boshida – undan keyin vergul)
Afsuski, musobaqa yomg‘ir sababli kechiktirildi. / Musobaqa, ehtimol, ertaga bo‘ladi. (kirish so‘zlar vergul bilan)
Sinfda faoliyat
«Kim kimga murojaat qiladi?»: o‘quvchilar ketma-ket sinfdoshlariga undalmali gap aytadi, boshqalar vergulning o‘rnini doskada ko‘rsatadi.
Mashq
1
Undalma nimani bildiradi va u gap bo‘lagimi?
Murojaatni bildiradi; gap bo‘lagi emas.
2
Vergulni qo‘ying: «Aziz do‘stim bugun albatta kelasan».
Aziz do‘stim, bugun, albatta, kelasan.
3
Kirish so‘zlardan uchtasini ayting.
Masalan: albatta, afsuski, ehtimol.
4
Nima uchun «Ehtimol, u keladi» gapida «ehtimol» gap bo‘lagi emas?
Chunki u so‘roqqa javob bo‘lmaydi, faqat so‘zlovchining taxminini bildiradi.