☰ Mundarija · Ona tili

Ergashgan qo‘shma gaplarning sodda gaplar bilan ma’nodoshligi

Darslar 28 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
28

Ergashgan qo‘shma gaplarning sodda gaplar bilan ma’nodoshligi

Darslik: 58–59-betlar
MaqsadKo‘rsatish olmoshli ergashgan qo‘shma gaplarni sodda gaplarga aylantirish.
Yangi so‘zlar
ma’nodoshlik · synonymysifatdosh · participleharakat nomi · verbal nounaylantirish · conversion
Tushuntirish

Bosh gapida ko‘rsatish olmoshi (u, shu, o‘sha, shunga) bor ergashgan qo‘shma gapni ko‘pincha bir xil ma’noli sodda gap bilan almashtirish mumkin. Olmosh turgan joyga ergash gapning mazmunini joylaymiz: ergash gapning kesimi sifatdosh (-gan) yoki harakat nomi (-ish) shakliga o‘tadi va butun ergash gap bitta gap bo‘lagiga aylanadi. Masalan: «Kim tinmay mashq qilsa, u g‘olib bo‘ladi» – «Tinmay mashq qilgan g‘olib bo‘ladi». «Shuni bilamanki, u halol» – «Men uning halolligini bilaman». Ikkala gap mazmuni bir, ammo uslubi farq qiladi: qo‘shma gap erkinroq va ifodali, sodda gap esa ixchamroq. O‘zgartirganda qo‘shimchalar mos bo‘lishi va ma’no buzilmasligi kerak.

Namunalar
Qancha ko‘p yursang, shuncha ko‘p ko‘rasan. → Ko‘p yurgan ko‘p ko‘radi.
Shunga xursandmanki, jamoa g‘olib bo‘ldi. → Men jamoaning g‘olib bo‘lganiga xursandman.
Sinfda faoliyat

«Qo‘shmadan soddaga»: juftlikda bir o‘quvchi qo‘shma gap aytadi, ikkinchisi uni sodda gapga aylantiradi; keyin rollar almashadi.

Mashq
1
Ko‘rsatish olmoshli qo‘shma gap qanday sodda gapga aylanadi?
2
«Kim bilim izlasa, u rivojlanadi» gapini sodda gapga aylantiring.
3
«Shunga ishonamanki, u keladi» gapini sodda gapga aylantiring.
4
Nima uchun sodda gap qo‘shma gapdan ixchamroq?