☰ Mundarija · Ona tili

So‘z birikmasi, gap bo‘laklari, uyushiq bo‘laklar

Darslar 3–4 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
3

Takrorlash. So‘z birikmasi va gap bo‘laklari bo‘yicha o‘tilganlarni takrorlash

Darslik: 9–10-betlar
MaqsadSo‘z birikmasi va gap bo‘laklari bo‘yicha o‘tilganlarni takrorlash.
Yangi so‘zlar
so‘z birikmasi · word combinationhokim so‘z · head wordtobe so‘z · dependent wordikkinchi darajali bo‘lak · secondary part
Tushuntirish

So‘z birikmasi ikki yoki undan ortiq mustaqil so‘zning tobe aloqa bilan birikuvidan hosil bo‘ladi va doimo hokim hamda tobe so‘zdan iborat bo‘ladi: «yangi kitob» (kitob – hokim, yangi – tobe). Gap bo‘laklari bosh bo‘laklarga – ega va kesimga hamda ikkinchi darajali bo‘laklarga – aniqlovchi, to‘ldiruvchi va holga bo‘linadi. Ega kim? nima? so‘rog‘iga javob bo‘ladi, kesim esa ega haqida nima qildi? qanday? kabi so‘roqlarga javob beradi va gapning markazi sanaladi. Aniqlovchi narsaning belgisini, to‘ldiruvchi harakat o‘tadigan narsani, hol esa harakatning o‘rin, payt, sabab, tarz kabi belgisini bildiradi. Gapni tahlil qilishda avval kesimni, so‘ng egani topamiz, keyin boshqa bo‘laklarni so‘roq bilan aniqlaymiz.

Namunalar
Mehribon ustoz bolalarga qiziqarli kitobni berdi. – ega: ustoz; aniqlovchi: mehribon, qiziqarli; to‘ldiruvchi: bolalarga, kitobni; kesim: berdi.
Kuzda dalalar tezda bo‘shab qoldi. – hol: kuzda (payt), tezda (tarz); ega: dalalar; kesim: bo‘shab qoldi.
Sinfda faoliyat

«Bo‘laklarni toping»: o‘qituvchi gap aytadi, o‘quvchilar kartochkalar bilan ega, kesim, aniqlovchi, to‘ldiruvchi, holni ko‘rsatadi.

Mashq
1
So‘z birikmasi qanday qismlardan tuziladi?
2
Gap bo‘laklari qanday turlarga bo‘linadi?
3
«Bahorda bog‘da qushlar sayrayapti» gapida holni toping.
4
Nima uchun tahlilni kesimdan boshlash qulay?