☰ Mundarija · Ona tili

Mustaqil, yordamchi va alohida so‘zlar

Darslar 3–5 · 3 ta dars · M. Qodirov, H. Ne’matov, M. Abduraimova, R. Sayfullayeva, B. Mengliyev. Ona tili 8-sinf, 4-nashr. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
3

Mustaqil so‘z turkumlari

Darslik: 6–7-betlar
MaqsadMustaqil so‘z turkumlarini so‘roq va gapdagi vazifasiga ko‘ra farqlash.
Yangi so‘zlar
mustaqil so‘z · independent wordso‘roq · question wordgap bo‘lagi · part of the sentencelug‘aviy ma’no · lexical meaning
Tushuntirish

Lug‘aviy ma’no bildiradigan, so‘roqqa javob bo‘ladigan va gapda biror bo‘lak vazifasida keladigan so‘zlar mustaqil so‘zlardir. Ularga ot (kim? nima?), sifat (qanday?), son (nechta? nechanchi?), olmosh, fe’l (nima qildi?) va ravish (qanday? qachon? qayerda?) kiradi. Olmosh boshqa so‘zning o‘rnida keladi, shuning uchun uning ma’nosi gapdagi o‘rniga qarab aniqlanadi: «u» so‘zi bir gapda Anvarni, boshqasida Dilfuzani bildirishi mumkin. So‘z turkumini aniqlashda faqat shaklga emas, gapdagi vazifasiga ham qaraladi: «yaxshi bola» birikmasida «yaxshi» sifat, «yaxshi o‘qiydi» birikmasida esa ravish vazifasida keladi. Mustaqil so‘zlar yordamchi so‘zlardan shu belgilari bilan farq qiladi.

Namunalar
«Katta qush baland daraxtga qo‘ndi» gapida: qush, daraxt — ot; katta, baland — sifat; qo‘ndi — fe’l.
«U ertalab uchtasini keltirdi» gapida: u — olmosh; ertalab — ravish; uchtasini — son (otlashgan); keltirdi — fe’l.
Sinfda faoliyat

«Tezkor so‘roq»: o‘qituvchi so‘z aytadi, o‘quvchilar so‘roqni va turkumini bir nafasda aytadilar (masalan, «ohista» — qanday? — ravish).

Mashq
1
Quyidagi so‘zlarni turkumlarga ajrating: daftar, qizil, to‘rtta, biz, yozmoq, tez.
2
Mustaqil so‘zning uchta belgisini ayting.
3
«Tez keldi» va «tez poyezd» birikmalarida «tez» qaysi turkumga mansub?
4
Nima uchun olmoshning ma’nosi noaniq hisoblanadi?