Darslar 60–61 · 2 ta dars · M. Qodirov, H. Ne’matov, M. Abduraimova, R. Sayfullayeva, B. Mengliyev. Ona tili 8-sinf, 4-nashr. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
60
Gap urg‘usi
Darslik: 98–99-betlar
MaqsadGap urg‘usi (mantiqiy urg‘u) tushunchasi va uning gap bo‘laklari bilan bog‘liqligini bilish; Rumiyning uzum haqidagi masali.
So‘zlovchi gapdagi eng muhim deb bilgan bo‘lakni boshqalardan kuchliroq ohang bilan aytadi; bu gap urg‘usi yoki mantiqiy urg‘u deyiladi. Urg‘uni istalgan bo‘lakka ko‘chirish mumkin, shunda gapning asosiy fikri o‘sha bo‘lakka qaratiladi: «MEN ertaga boraman» (aynan men), «Men ERTAGA boraman» (aynan ertaga) — bosh harflar urg‘uni ko‘rsatadi. Yozuvda urg‘uli bo‘lak ko‘pincha kesimdan oldingi o‘ringa qo‘yiladi. Kesimni urg‘uli qilish uchun uni gap boshiga chiqarish mumkin: «Boraman men ertaga». Rumiyning masalida to‘rt yo‘lovchi bir narsani o‘z tilida turlicha atab, bir-birini tushunmay janjallashadi; ularni bir-birining tilini bilgan odam yarashtirishi mumkin edi.
Namunalar
Urg‘u ko‘chishi: «Kutubxonaga ukam bugun bordi» (ukam), «Ukam kutubxonaga bugun bordi» (bugun), «Ukam bugun kutubxonaga bordi» (kutubxonaga).
Kesim urg‘usi: «Bordi ukam bugun kutubxonaga» — kesim gap boshiga chiqib, urg‘u oldi.
Sinfda faoliyat
Ovoz bilan urg‘u: juftlar bitta gapni har safar boshqa bo‘lakka urg‘u berib o‘qiydi, sherigi nimani anglaganini aytadi.
Mashq
1
«Dadam bugun bozordan non olib keldi» da «bugun»ga urg‘u bersangiz, qanday fikr ta’kidlanadi?
Non aynan bugun olib kelingani, kecha emas.
2
Kesimga urg‘u berish uchun gapni qanday o‘zgartiramiz?
Kesimni gap boshiga yoki ta’kidlanadigan bo‘lak oldiga o‘tkazamiz.
3
Uch xil urg‘u bilan bitta gapni yozib, farqini tushuntiring.
Masalan: ALIGA kitob berdim (aynan Aliga); Aliga KITOB berdim (aynan kitob); Aliga kitob BERDIM (sotmadim, berdim). Har gal boshqa bo‘lak ta’kidlanadi.
4
Rumiy masalidan qanday xulosa chiqarasiz?
Bir-birining tilini bilmaslik janjalga olib keladi; tushunish sulhning kaliti.