ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Sintaksis va so‘z birikmasi

Darslar 20–21 · 2 ta dars · M. Qodirov, H. Ne’matov, M. Abduraimova, R. Sayfullayeva, B. Mengliyev. Ona tili 8-sinf, 4-nashr. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
20

Sintaksis haqida umumiy tushuncha. So‘z birikmasi

Darslik: 32–34-betlar
MaqsadSintaksis nimani o‘rganishini va so‘z birikmasi hosil bo‘lish shartlarini bilish.
Yangi so‘zlar
sintaksis · syntaxsintaktik aloqa · syntactic connectionso‘z birikmasi · word combinationhokim so‘z · head word
Tushuntirish

Til birliklari pog‘onama-pog‘ona birikadi: tovushlardan so‘z va qo‘shimchalar, ulardan esa so‘z birikmasi va gap tuziladi. So‘zlarning gapda bir-biri bilan aloqaga kirishishi sintaktik aloqa deb ataladi, bu aloqalarni o‘rganuvchi bo‘lim esa sintaksisdir. Ikki yoki undan ortiq mustaqil so‘z ma’no va grammatik jihatdan birlashib, so‘z birikmasini hosil qiladi. Buning uchun to‘rt shart kerak: so‘zlar mustaqil bo‘lishi, ma’nosi bir-biriga mos kelishi, biri ikkinchisiga tobe bo‘lishi va ular qo‘shimcha, ko‘makchi yoki so‘z tartibi orqali bog‘lanishi. Birikmada tobe so‘z hokim so‘zni izohlaydi va odatda undan oldin keladi. «Ukam uchun» birikma emas, chunki «uchun» mustaqil so‘z emas.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Do‘stingiz «olib kel» desa, nimani so‘raysiz. «Ro‘molcha olib kel» desa, aniq bo‘ladi. So‘zlar birikib ma’noni aniqlaydi.

Kim ishlatadi

Tarjimonlar, tilshunoslar va dasturchilar so‘zlarning qanday birikishini hisobga oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Uchta so‘z oling va har biriga aniqlovchi so‘z qo‘shib uchta birikma tuzing.

Namunalar
«Yangi daftar», «darsga kechikdi», «tez yugurmoq» — so‘z birikmalari: har birida ikki mustaqil so‘z, tobe va hokim bor.
Xato bog‘lanish: «choy yemoq» ma’noga mos emas; «Toshkentga yashayman» qo‘shimcha noto‘g‘ri (to‘g‘risi: Toshkentda).
Sinfda faoliyat

«Birikma quruvchilar»: guruhga berilgan so‘zlardan (daryo, oqmoq, sokin, qush, uchmoq) mumkin bo‘lgan so‘z birikmalarini tuzing.

Mashq
1
So‘z birikmasi bo‘lishining to‘rt sharti nima?
2
Qaysi biri so‘z birikmasi: «qizil olma», «men bilan», «qalam uchun»?
3
«Eshik sinmoq» to‘g‘rimi? «Oyna uzilmoq»-chi?
4
Nima uchun «ukamni daftari» noto‘g‘ri birikma?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKutubxona chirog‘i boshqargichiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →