Darslar 20–21 · 2 ta dars · M. Qodirov, H. Ne’matov, M. Abduraimova, R. Sayfullayeva, B. Mengliyev. Ona tili 8-sinf, 4-nashr. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
20
Sintaksis haqida umumiy tushuncha. So‘z birikmasi
Darslik: 32–34-betlar
MaqsadSintaksis nimani o‘rganishini va so‘z birikmasi hosil bo‘lish shartlarini bilish.
Yangi so‘zlar
sintaksis · syntaxsintaktik aloqa · syntactic connectionso‘z birikmasi · word combinationhokim so‘z · head word
Tushuntirish
Til birliklari pog‘onama-pog‘ona birikadi: tovushlardan so‘z va qo‘shimchalar, ulardan esa so‘z birikmasi va gap tuziladi. So‘zlarning gapda bir-biri bilan aloqaga kirishishi sintaktik aloqa deb ataladi, bu aloqalarni o‘rganuvchi bo‘lim esa sintaksisdir. Ikki yoki undan ortiq mustaqil so‘z ma’no va grammatik jihatdan birlashib, so‘z birikmasini hosil qiladi. Buning uchun to‘rt shart kerak: so‘zlar mustaqil bo‘lishi, ma’nosi bir-biriga mos kelishi, biri ikkinchisiga tobe bo‘lishi va ular qo‘shimcha, ko‘makchi yoki so‘z tartibi orqali bog‘lanishi. Birikmada tobe so‘z hokim so‘zni izohlaydi va odatda undan oldin keladi. «Ukam uchun» birikma emas, chunki «uchun» mustaqil so‘z emas.
Namunalar
«Yangi daftar», «darsga kechikdi», «tez yugurmoq» — so‘z birikmalari: har birida ikki mustaqil so‘z, tobe va hokim bor.