☰ Mundarija · Ona tili

Egali va egasiz gap; atov gap

Darslar 44–45 · 2 ta dars · M. Qodirov, H. Ne’matov, M. Abduraimova, R. Sayfullayeva, B. Mengliyev. Ona tili 8-sinf, 4-nashr. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
44

Egali va egasiz gap

Darslik: 65–66-betlar
MaqsadEgali va egasiz gaplarni, egasiz gap turlarini (shaxsi ma’lum, umumlashgan, noma’lum) ajratish.
Yangi so‘zlar
egali gap · sentence with a subjectegasiz gap · subjectless sentenceumumlashgan shaxs · generalized personnoma’lum shaxs · indefinite person
Tushuntirish

Ega qatnashgan gap egali, egasi bo‘lmagan gap esa egasiz gap deb ataladi. Egasiz gaplarning uch turi bor. Shaxsi ma’lum gapda ega aytilmaydi, ammo uni kesimdagi shaxs-son qo‘shimchasidan bilib olamiz («Ertaga kelaman»). Shaxsi umumlashgan gapdagi fikr har qanday kishiga taalluqli bo‘ladi; bunday gaplar maqol va hikmatli so‘zlarda ko‘p («Ekkaningni o‘rasan»). Shaxsi noma’lum gapda harakatni kim bajargani aytilmaydi va bilinmaydi ham: kesim ko‘pincha majhul nisbatdagi fe’l yoki shaxssiz shakl bo‘ladi («Yig‘ilishda yangi qoidalar muhokama qilindi», «Vaqtni behuda o‘tkazib bo‘lmaydi»). Darslikda atov gap va so‘z-gap ham shu turga kiritiladi.

Namunalar
Egali: «Biz ertaga bog‘ga boramiz.» Egasiz (shaxsi ma’lum): «Ertaga bog‘ga boramiz.»
Umumlashgan: «Yaxshilik qilsang, yaxshilik topasan.» Noma’lum: «Darsdan keyin uyga vazifa berildi.»
Sinfda faoliyat

Jadval: matn gaplarini «egali», «shaxsi ma’lum», «umumlashgan», «noma’lum» ustunlariga ajrating.

Mashq
1
«Bugun kutubxonaga boramiz» qaysi turdagi gap?
2
Maqol egasiz gapning qaysi turiga misol bo‘ladi? Bitta maqol ayting.
3
«Bog‘ga yo‘l ochildi» ni egali yoki egasiz deb belgilang. Nega?
4
Shaxsi noma’lum gapning eng muhim belgisi nima?