Egali va egasiz gap
Ega qatnashgan gap egali, egasi bo‘lmagan gap esa egasiz gap deb ataladi. Egasiz gaplarning uch turi bor. Shaxsi ma’lum gapda ega aytilmaydi, ammo uni kesimdagi shaxs-son qo‘shimchasidan bilib olamiz («Ertaga kelaman»). Shaxsi umumlashgan gapdagi fikr har qanday kishiga taalluqli bo‘ladi; bunday gaplar maqol va hikmatli so‘zlarda ko‘p («Ekkaningni o‘rasan»). Shaxsi noma’lum gapda harakatni kim bajargani aytilmaydi va bilinmaydi ham: kesim ko‘pincha majhul nisbatdagi fe’l yoki shaxssiz shakl bo‘ladi («Yig‘ilishda yangi qoidalar muhokama qilindi», «Vaqtni behuda o‘tkazib bo‘lmaydi»). Darslikda atov gap va so‘z-gap ham shu turga kiritiladi.
| Gap turi | Misol |
|---|---|
| egali | Biz bog‘ga boramiz. |
| shaxsi ma’lum | Bog‘ga boramiz. |
| shaxsi umumlashgan | Ko‘p o‘qisang, ko‘p bilasan. |
| shaxsi noma’lum | Vazifa berildi. |
O‘yin qoidasida «Ikki qadam oldinga yuring» deyilsa, ega aytilmaydi, lekin kim yurishi o‘yinchiga tushunarli. Egasiz gap yo‘riqnomalarda ko‘p uchraydi.
Yo‘riqnoma yozuvchilari, e’lon va maqol mualliflari egasiz gapdan foydalanadi.
Kimdir sizga «Kiring, o‘tiring» desa, egasi aytilmasa ham kim nazarda tutilganini ayting; shunday gaplarni uch marta kuzating.
Jadval: matn gaplarini «egali», «shaxsi ma’lum», «umumlashgan», «noma’lum» ustunlariga ajrating.