39
Kesimning birikma va ibora bilan ifodalanishi
Darslik: 59-bet
MaqsadKesimning so‘z birikmasi va ibora bilan ifodalanishini aniqlash.
Yangi so‘zlar
ibora · idiomkengaygan birikma · extended combinationyaxlit · as a wholeqo‘li ochiq · generous
Tushuntirish
Ba’zan kesim bitta so‘z bilan emas, kengaygan so‘z birikmasi yoki ibora bilan ifodalanadi. Bunday birikma bir butun holda bitta gap bo‘lagi — kesim vazifasini bajaradi, uni ichida yana bo‘laklarga ajratib bo‘lmaydi. Shuning uchun birikma yoki ibora bilan ifodalangan kesim murakkab kesimga kiradi. Masalan, «Akam qo‘li gul usta» gapida «qo‘li gul usta», «Jamoamiz o‘n bir o‘yinchidan iborat» gapida «o‘n bir o‘yinchidan iborat» — bitta kesim. Ibora bilan ifodalangan kesim ko‘chma ma’no beradi: «ko‘zi o‘ynadi» — xursand bo‘ldi, «yuragi dov bermadi» — botina olmadi.
Namunalar
«Buvim ko‘ngli ochiq inson.» — «ko‘ngli ochiq inson» birikma, bitta kesim.
«Imtihondan oldin yuragi hapriqdi.» Ibora: yuragi hapriqdi — hayajonlandi.
Sinfda faoliyat
Ibora izlash: guruhlar «bosh», «ko‘z», «qo‘l» so‘zli iboralarni lug‘atdan topib, kesim bo‘lib kelgan gaplarni tuzadi.
Mashq
1
«Sinfimiz o‘ttiz o‘quvchidan iborat edi» gapida kesimni toping.
«O‘ttiz o‘quvchidan iborat edi» — murakkab kesim.
2
Qo‘li ochiq, yuragi toza iboralari bilan kesimli gap tuzing.
Masalan: Tog‘am qo‘li ochiq odam. Bobom yuragi toza kishi.
3
Ibora bilan ifodalangan kesim nima uchun murakkab kesim?
Chunki u bir necha so‘zdan tuzilgan va bir butun holda bitta gap bo‘lagi bo‘ladi.
4
«Bosh» so‘zi ishtirok etgan 3 ta iborani ayting.
Masalan: boshi qotdi, boshini egdi, boshi osmonga yetdi.