Darslar 3–5 · 3 ta dars · M. Qodirov, H. Ne’matov, M. Abduraimova, R. Sayfullayeva, B. Mengliyev. Ona tili 8-sinf, 4-nashr. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
4
Yordamchi so‘zlar
Darslik: 8–9-betlar
MaqsadYordamchi so‘zlarning (ko‘makchi, bog‘lovchi, yuklama) vazifasini farqlash.
Yangi so‘zlar
ko‘makchi · postpositionbog‘lovchi · conjunctionyuklama · particleyordamchi so‘z · auxiliary word
Tushuntirish
Yordamchi so‘zlar lug‘aviy ma’noga ega emas, so‘roqqa javob bo‘lmaydi va gap bo‘lagi vazifasida kelmaydi; ular boshqa so‘zlar orasidagi munosabatni bildiradi yoki ularga qo‘shimcha ma’no qo‘shadi. Ko‘makchilar (uchun, bilan, sari, qadar, orqali) so‘zlarni bog‘laydi va ko‘pincha kelishik qo‘shimchalari o‘rnida ishlatiladi. Bog‘lovchilar vazifasiga ko‘ra ikki turga bo‘linadi: teng bog‘lovchilar (va, hamda, lekin) va ergashtiruvchi bog‘lovchilar (chunki, agar, garchi). Yuklamalar so‘z yoki gapga so‘roq, kuchaytirish, chegaralash, inkor kabi ma’no qo‘shadi: faqat, hatto, axir, nahotki. Yordamchi so‘zni olib tashlasak, ba’zan gap ma’nosi o‘zgaradi yoki susayadi.
Namunalar
«Do‘stim bilan kutubxonaga bordik» — «bilan» ko‘makchi; «Kitob va daftar oldim» — «va» teng bog‘lovchi.
«Faqat sen yordam berding» va «Sen yordam berding» gaplarini solishtiring: «faqat» yuklamasi ma’noni chegaralaydi.
Sinfda faoliyat
Kartochkalar o‘yini: yordamchi so‘z yozilgan kartochka ko‘tarilganda o‘quvchilar uning turini (ko‘makchi, bog‘lovchi, yuklama) ayta oladi.
Mashq
1
Quyidagilarni guruhlang: uchun, va, hatto, sari, lekin, axir.
Ko‘makchi: uchun, sari; bog‘lovchi: va, lekin; yuklama: hatto, axir.
2
Bog‘lovchilar vazifasiga ko‘ra necha turga bo‘linadi?
Ikki turga: teng bog‘lovchi va ergashtiruvchi bog‘lovchi.
3
«Chunki» qaysi turdagi bog‘lovchi? Misol keltiring.
Ergashtiruvchi: «Uyda qoldim, chunki yomg‘ir yog‘ayotgan edi.»
4
Nima uchun yordamchi so‘zlar gap bo‘lagi bo‘la olmaydi?
Chunki ular mustaqil ma’noga ega emas va so‘roqqa javob bo‘lmaydi, faqat boshqa so‘zlarga xizmat qiladi.