☰ Mundarija · Ona tili

Umumlashtiruvchi so‘z va tinish belgilari; Qodirov matni

Darslar 68–69 · 2 ta dars · M. Qodirov, H. Ne’matov, M. Abduraimova, R. Sayfullayeva, B. Mengliyev. Ona tili 8-sinf, 4-nashr. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
68

Uyushiq bo‘lakli gaplarda umumlashtiruvchi so‘z va unda ohang hamda tinish belgilari

Darslik: 113–115-betlar
MaqsadUmumlashtiruvchi so‘z va uyushiq bo‘laklar orasida tinish belgilari; uyushmagan aniqlovchi va hol.
Yangi so‘zlar
umumlashtiruvchi so‘z · generalizing wordikki nuqta · colonnuqtali vergul · semicolonuyushmagan aniqlovchi · non-homogeneous attribute
Tushuntirish

Uyushiq bo‘laklarni bitta umumiy nom bilan jamlab ko‘rsatadigan so‘z umumlashtiruvchi so‘z deyiladi. Bu vazifada ko‘pincha belgilash olmoshlari (hamma, barcha, hammasi), bo‘lishsizlik olmoshlari, jamlovchi ot va son yoki so‘z birikmasi keladi. Umumlashtiruvchi so‘z uyushiq bo‘laklar bilan bir xil gap bo‘lagi vazifasida bo‘ladi. U uyushiq bo‘laklardan oldin kelsa, undan so‘ng ikki nuqta qo‘yiladi: «Sinfda uch o‘quvchi: Ali, Vali va Sali qoldi». Uyushiq bo‘laklardan keyin kelsa, undan oldin tire qo‘yiladi: «Qalam, daftar, kitob — hammasi sumkada». Uyushiq bo‘laklar guruh-guruh bo‘lib kelsa, guruhlar nuqtali vergul bilan ajratiladi. Ketma-ket kelgan, lekin sanash ohangisiz aytiladigan va orasiga vergul qo‘yilmaydigan aniqlovchi yoki hollar uyushmagan bo‘ladi: «Kichkina yashil qush», «Kecha kechqurun yomg‘ir yog‘di».

Namunalar
Ikki nuqta: «Sumkamda uchta narsa: kitob, qalam va daftar bor.» Tire: «Kitob, qalam, daftar — hammasi sumkamda.»
Uyushmagan: «Katta qizil olma» (vergul yo‘q, belgilar turlicha: hajm va rang). Uyushgan: «Shirin, mazali olma» (sanash ohangi, vergul).
Sinfda faoliyat

Tinish belgisi lotoreyasi: kartochkada umumlashtiruvchi so‘zli gap; o‘quvchi to‘g‘ri belgi (: yoki —) ni qo‘yadi.

Mashq
1
Tinish belgilarini qo‘ying: Bog‘da har xil mevalar olma nok uzum pishgan.
2
Tinish belgilarini qo‘ying: Olma nok uzum hammasi pishgan.
3
Uyushmagan aniqlovchiga misol keltiring va izohlang.
4
Nima uchun «Bugun tushdan keyin boramiz» da vergul yo‘q?