Uyushiq bo‘lakli gaplarda umumlashtiruvchi so‘z va unda ohang hamda tinish belgilari
Uyushiq bo‘laklarni bitta umumiy nom bilan jamlab ko‘rsatadigan so‘z umumlashtiruvchi so‘z deyiladi. Bu vazifada ko‘pincha belgilash olmoshlari (hamma, barcha, hammasi), bo‘lishsizlik olmoshlari, jamlovchi ot va son yoki so‘z birikmasi keladi. Umumlashtiruvchi so‘z uyushiq bo‘laklar bilan bir xil gap bo‘lagi vazifasida bo‘ladi. U uyushiq bo‘laklardan oldin kelsa, undan so‘ng ikki nuqta qo‘yiladi: «Sinfda uch o‘quvchi: Ali, Vali va Sali qoldi». Uyushiq bo‘laklardan keyin kelsa, undan oldin tire qo‘yiladi: «Qalam, daftar, kitob — hammasi sumkada». Uyushiq bo‘laklar guruh-guruh bo‘lib kelsa, guruhlar nuqtali vergul bilan ajratiladi. Ketma-ket kelgan, lekin sanash ohangisiz aytiladigan va orasiga vergul qo‘yilmaydigan aniqlovchi yoki hollar uyushmagan bo‘ladi: «Kichkina yashil qush», «Kecha kechqurun yomg‘ir yog‘di».
| Joyi | Belgi | Misol |
|---|---|---|
| umumlashtiruvchi so‘z oldin | ikki nuqta | Sumkamda uchta narsa: kitob, qalam, daftar. |
| umumlashtiruvchi so‘z keyin | tire | Kitob, qalam, daftar — hammasi sumkamda. |
Ro‘yxat oldidan ikki nuqta qo‘ysangiz, o‘quvchi ro‘yxat boshlanayotganini bilib oladi. Tinish belgisi matnni tushunarli qiladi.
Muharrirlar, korrektorlar va hisobot yozuvchilar umumlashtiruvchi so‘z va tinish belgilarini to‘g‘ri qo‘yadi.
Bugun ko‘rgan uchta narsani avval ro‘yxat qilib sanang, keyin «hammasi» so‘zi bilan tugating va ovoz qanday o‘zgarishini sezing.
Tinish belgisi lotoreyasi: kartochkada umumlashtiruvchi so‘zli gap; o‘quvchi to‘g‘ri belgi (: yoki —) ni qo‘yadi.