29
Mustahkamlash darsi
Darslik: 47-bet
MaqsadGapning ifoda maqsadi va tuzilishiga ko‘ra turlarini matn ustida mustahkamlash.
Yangi so‘zlar
tahlil · analysisdarak · declarativeso‘roq · interrogativeqo‘shma gap · compound sentence
Tushuntirish
Mustahkamlash darsida gapni ikki jihatdan tahlil qilamiz: ifoda maqsadiga ko‘ra (darak, so‘roq, buyruq, istak) va tuzilishiga ko‘ra (sodda yoki qo‘shma). Tahlil tartibi: avval gapdagi shakllangan kesimlarni topamiz va sanaymiz; bitta bo‘lsa — sodda, ko‘p bo‘lsa — qo‘shma gap. So‘ng gap qanday maqsadda aytilganini ohang, so‘roq so‘zi va kesim shakliga qarab aniqlaymiz. Savol yoki buyruqni darak gapga aylantirish mumkin, bunda mazmun saqlanadi, ammo ohang va maqsad o‘zgaradi. Quyidagi matn bilan ishlang: «Ustoz bog‘da ko‘chat o‘tqazayotgan edi. Shogird so‘radi: «Bu daraxt qachon meva beradi?» Ustoz kulimsirab dedi: «Sabr qil, shoshma!»
Namunalar
«Bu daraxt qachon meva beradi?» — so‘roq maqsadida, sodda gap (kesim: beradi).
«Sabr qil, shoshma!» — buyruq maqsadida; ikkita shakllangan kesim (qil, shoshma) bor, shuning uchun qo‘shma gap.
Sinfda faoliyat
Tahlil estafetasi: har bir o‘quvchi bitta gapni ikki jihatdan tahlil qilib, keyingisiga uzatadi.
Mashq
1
«Ustoz bog‘da ko‘chat o‘tqazayotgan edi» gapini tahlil qiling.
Darak maqsadida, sodda gap (kesim: o‘tqazayotgan edi).
2
«Shogird so‘radi» gapi qaysi tur?
Darak, sodda gap.
3
«Bu daraxt qachon meva beradi?» ni darak gapga aylantiring.
Shogird daraxt qachon meva berishini bilmoqchi edi.
4
Nima uchun gapni ikki jihatdan tahlil qilish kerak?
Chunki maqsad va tuzilish alohida belgilar: bir xil maqsadli gap ham sodda, ham qo‘shma bo‘lishi mumkin.