64
Gapning ikkinchi darajali bo‘laklari yuzasidan tahlil
Darslik: 105–106-betlar
MaqsadIkkinchi darajali bo‘laklar (hol, to‘ldiruvchi, aniqlovchi)ni matnda aniqlash; «Ulug‘bekning shogirdi» rivoyati.
Yangi so‘zlar
tahlil · analysisshogird · pupilhurmat · respecttolibi ilm · student (seeker of knowledge)
Tushuntirish
Bu darsda hol, to‘ldiruvchi va aniqlovchi takrorlanadi. Hol kesimdan qanday? qachon? qayerda? nega? kabi savollar bilan, to‘ldiruvchi kimni? nimaga? kabi kelishik savollari bilan, aniqlovchi esa otdan qanday? qaysi? kimning? deb so‘rab topiladi. Matn sifatida «Allomalar ibrati» kitobidan rivoyat beriladi: Ulug‘bek sevimli shogirdi Ali Qushchi kasal bo‘lganini eshitib, uni ko‘rgani borishga qaror qiladi; bosh vazir va shayxulislom bunga qarshi chiqadi, Ulug‘bek esa ilm ahlini ziyorat qilish savob ekanini aytadi. Rivoyat ilmga hurmatni ko‘rsatadi. Tahlilda har bir bo‘lakning turi va ifodalanishi aniqlanadi.
Namunalar
Tahlil: «Sulton sevimli shogirdini ertalab ko‘rgani bordi» — sevimli: sifatlovchi aniqlovchi; shogirdini: vositasiz to‘ldiruvchi; ertalab: payt holi.
Tahlil: «Ustozning maslahati menga yordam berdi» — ustozning: qaratqich aniqlovchi; menga: vositali to‘ldiruvchi.
Sinfda faoliyat
Bo‘laklarni bo‘yash: har bir bo‘lak turi uchun rang tanlab, matn gaplarini rangli qalamda belgilang.
Mashq
1
«Ulug‘bek yo‘lga tez otlandi» da hol va ega nima?
Ega — Ulug‘bek; hol — tez (ravish), yo‘lga (o‘rin).
2
«Ilm ahlini ziyorat qilish savob» gapida kesim va to‘ldiruvchini toping.
Kesim — savob; to‘ldiruvchi — ahlini (ziyorat qilish tarkibida).
3
Bosh vazir va shayxulislomning maslahatiga munosabat bildiring.
Ular mansabni ilmdan ustun qo‘ydi; Ulug‘bek esa ilm ahlini hurmat qilish kerakligini ko‘rsatdi, uning tomoni to‘g‘ri.
4
Nima uchun matn tahlilida avval kesim aniqlanadi?
Chunki hol va to‘ldiruvchi kesimga tobelanadi, savol shundan beriladi.