Darslar 27–28 · 2 ta dars · M. Qodirov, H. Ne’matov, M. Abduraimova, R. Sayfullayeva, B. Mengliyev. Ona tili 8-sinf, 4-nashr. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
27
Gapning tuzilishiga ko‘ra turlari
Darslik: 43–45-betlar
MaqsadGapni tuzilishiga ko‘ra sodda va qo‘shma gapga ajratish.
Yangi so‘zlar
sodda gap · simple sentenceqo‘shma gap · compound/complex sentenceshakllangan kesim · fully formed predicatexabar · message
Tushuntirish
Gap tuzilishiga ko‘ra sodda va qo‘shma bo‘ladi. Sodda gap bitta xabarni bildiradi, qo‘shma gap esa ikki yoki undan ortiq xabarni bir butun qilib beradi. Ularni ajratishda kesimlar soniga qaraladi: sodda gapda zamon, shaxs-son, mayl va tasdiq-inkor ko‘rsatkichlariga ega bitta to‘liq shakllangan kesim bo‘ladi, qo‘shma gapda esa bunday kesimlar bir nechta. «Qush uchib ketdi» — sodda gap, «Qush uchib ketdi, bola esa qarab qoldi» — qo‘shma gap. Agar bir necha kesimdan faqat oxirgisi to‘liq shakllangan bo‘lsa («U kirib, o‘tirdi»), gap sodda hisoblanadi. Qo‘shma gapni sodda gaplarga ajratish, sodda gaplarni esa bog‘lovchi yordamida qo‘shma gapga birlashtirish mumkin.
Namunalar
Sodda: «Yomg‘ir to‘xtadi.» Qo‘shma: «Yomg‘ir to‘xtadi, biz yo‘lga chiqdik.»
Sodda (uyushiq kesim): «Opam kelib, ovqat pishirdi» — shakllangan kesim bitta (pishirdi), «kelib» ravishdosh.
Sinfda faoliyat
Kesim ovi: matndan har bir gapdagi shakllangan kesimlarni sanab, gap turini aniqlang.
Mashq
1
Sodda va qo‘shma gapning farqi nimada?
Sodda gapda shakllangan kesim bitta, qo‘shma gapda birdan ortiq.
2
Ajrating: «Kitobni oldim.», «Kitobni oldim, daftarni ham oldim.», «Ukam kelib, hovlida o‘ynadi.»
Sodda; qo‘shma; sodda.
3
«Havo ochildi va quyosh chiqdi» gapini ikki sodda gapga ajrating.
Havo ochildi. Quyosh chiqdi.
4
Nima uchun «u kirib, o‘tirdi» qo‘shma gap emas?
Chunki shakllangan kesim bitta (o‘tirdi); «kirib» to‘liq shakllanmagan.