36
Sodda kesim va murakkab kesim
Darslik: 54-bet
MaqsadKesimni tuzilishiga ko‘ra sodda va murakkab kesimga ajratish.
Yangi so‘zlar
sodda kesim · simple predicatemurakkab kesim · compound predicateko‘makchi fe’l · auxiliary verbnisbiy so‘z · relative word
Tushuntirish
Tuzilishiga ko‘ra kesim sodda yoki murakkab bo‘ladi. Bitta so‘zdan tashkil topgan kesim sodda kesim: «Yomg‘ir yog‘di», «Havo salqin». Ikki va undan ortiq so‘zdan tuzilgan kesim murakkab kesim: «Bu bola juda ziyrak edi», «Men uni ko‘rib qoldim». Murakkab kesim tarkibida ko‘pincha ko‘makchi fe’l, bog‘lama yoki nisbiy so‘z keladi. Ko‘makchi fe’l yetakchi fe’lga qo‘shilib, harakatga qo‘shimcha ma’no beradi (olib keldi, yozib qo‘ydi). Esda tuting: yetakchi va ko‘makchi fe’l birgalikda bitta kesim bo‘ladi, ularni ikki bo‘lakka ajratib bo‘lmaydi.
Namunalar
Sodda kesim: «Quyosh botdi.» «Bog‘ guliston.»
Murakkab kesim: «Dars tugab qoldi.» «Maqsadimiz — yurtni obod qilish.» «Ukam uyda ekan.»
Sinfda faoliyat
Gaplarni almashtirish o‘yini: sodda kesimli gapni murakkab kesimli qilib (yozdi → yozib qo‘ydi), keyin yana sodda qilib ayting.
Mashq
1
«Oy chiqdi» va «Oy chiqib keldi» da kesim qanday farq qiladi?
Birinchisi sodda (bir so‘z), ikkinchisi murakkab (ko‘makchi fe’lli).
2
Murakkab kesimni shakllantiruvchi vositalarni sanang.
Ko‘makchi fe’l, bog‘lama, nisbiy so‘z.
3
«Bola yaxshi o‘qib yuribdi» gapini sodda kesimli qilib o‘zgartiring.
Bola yaxshi o‘qiydi.
4
Nega «yozib qo‘ydi» ni ikki kesimga bo‘lib bo‘lmaydi?
Chunki ko‘makchi fe’l mustaqil ma’no bermaydi; birgalikda bitta ish-harakatni bildiradi va bitta gap bo‘lagi bo‘ladi.