Darslar 53–54 · 2 ta dars · M. Qodirov, H. Ne’matov, M. Abduraimova, R. Sayfullayeva, B. Mengliyev. Ona tili 8-sinf, 4-nashr. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
53
To‘ldiruvchi
Darslik: 83–84-betlar
MaqsadTo‘ldiruvchining ta’rifi, so‘roqlari, ifodalanishi va turlari (vositasiz va vositali).
To‘ldiruvchi — fe’l bilan ifodalangan bo‘lakka boshqaruv yo‘li bilan bog‘lanib, harakat kimga yoki nimaga qaratilganini, kim yoki nima bilan bajarilganini ko‘rsatadigan ikkinchi darajali bo‘lak. U kelishik va ko‘makchi so‘roqlariga javob beradi: kimni? nimani? kimga? nimaga? kimdan? nimadan? kimda? kim bilan? kim haqida? kabi. To‘ldiruvchi ot, olmosh, harakat nomi hamda otlashgan sifat, son va sifatdosh bilan ifodalanadi. Tushum kelishigida (qo‘shimchali yoki qo‘shimchasiz) kelgan to‘ldiruvchi vositasiz, boshqa kelishiklarda yoki ko‘makchi bilan kelgani esa vositali to‘ldiruvchi deyiladi. To‘ldiruvchini holdan farqlash uchun so‘rog‘iga qarang: to‘ldiruvchi kelishik so‘rog‘iga, hol esa qayerda? qachon? qanday? kabi holat so‘roqlariga javob beradi.
Namunalar
Vositasiz: «Men kitobni o‘qidim.» «Opam non yopdi» (belgisiz tushum).
Vositali: «Ukamga qalam berdim.» «Do‘stim bilan sayr qildik.» «Ustoz haqida gapirdik.»
Sinfda faoliyat
Savol mashqi: o‘qituvchi gap o‘qiydi; o‘quvchilar to‘ldiruvchiga to‘g‘ri savol beradi va vositasiz/vositali ekanini aytadi.
Mashq
1
«Dilnoza do‘stiga xat yozdi» da to‘ldiruvchilarni toping.
Qaysi kelishikdagi to‘ldiruvchi vositasiz bo‘ladi?
Tushum kelishigida (belgili yoki belgisiz).
3
«Kitob haqida», «ota bilan», «ona uchun» ga fe’l qo‘shib, gap tuzing.
Masalan: Kitob haqida so‘zladik. Ota bilan gaplashdim. Ona uchun gul oldim.
4
To‘ldiruvchi bilan hol qanday farq qiladi?
To‘ldiruvchi kelishik savollariga (kimni? nimaga?) javob beradi va fe’lga boshqaruv bilan bog‘lanadi; hol esa qayerda? qachon? kabi holat savollariga javob beradi.