Darslar 22–24 · 3 ta dars · M. Qodirov, H. Ne’matov, M. Abduraimova, R. Sayfullayeva, B. Mengliyev. Ona tili 8-sinf, 4-nashr. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
22
So‘z birikmasi va so‘zlar qo‘shilmasi, qo‘shma so‘z
Darslik: 36–37-betlar
MaqsadSo‘z birikmasi, so‘z qo‘shilmasi va qo‘shma so‘zni farqlash.
Yangi so‘zlar
qo‘shma so‘z · compound wordlug‘at · dictionaryso‘z qo‘shilmasi · word unionjuft so‘z · paired word
Tushuntirish
So‘z birikmasi va so‘z qo‘shilmasi tashqi ko‘rinishdan qo‘shma so‘zga o‘xshab ketadi, ammo ular bir xil emas. So‘z birikmasi (tobe bog‘lanish) ham, so‘z qo‘shilmasi (teng bog‘lanish) ham nutq jarayonida, gap tuzayotganimizda hosil bo‘ladi. Qo‘shma so‘z esa tilda tayyor holda mavjud, bitta tushunchani nomlaydi va shu sababli lug‘atlarga kiritiladi. Qo‘shma so‘zlar qo‘shib (qo‘ziqorin, belbog‘) yoki ajratib (temir yo‘l, ko‘k choy) yoziladi; ota-ona kabi juft so‘zlar esa chiziqcha bilan yoziladi. Yozilishida ikkilanganda imlo lug‘atiga qarash kerak. Masalan, «ko‘k choy» — choyning bir turi nomi (qo‘shma so‘z), «ko‘k osmon» esa nutqda tuzilgan birikma.
Namunalar
«Temir yo‘l» — qo‘shma so‘z (lug‘atda bor, bitta tushuncha); «temir eshik» — so‘z birikmasi (ma’nolar yig‘indisi).
«Ota-ona» — juft so‘z (tilda tayyor, chiziqcha bilan yoziladi); «ota va ona» — so‘z qo‘shilmasi (nutqda hosil bo‘lgan).
Sinfda faoliyat
Juftlikda: bir o‘quvchi qo‘shma so‘z aytadi (masalan, temir yo‘l), ikkinchisi unga o‘xshash so‘z birikmasini tuzadi (temir eshik) va ularning farqini tushuntiradi.
Mashq
1
Qo‘shma so‘z so‘z birikmasidan nimasi bilan farq qiladi?
Qo‘shma so‘z nutqdan oldin tilda tayyor mavjud va lug‘atda bor; birikma nutqda hosil qilinadi.
2
Qaysi biri qo‘shma so‘z: «temir yo‘l» yoki «yangi yo‘l»?
«Temir yo‘l».
3
Qo‘shma so‘zlarning yozilish usullarini misol bilan ayting; juft so‘z qanday yoziladi?
Qo‘shib: qo‘ziqorin; ajratib: ko‘k choy. Juft so‘z chiziqcha bilan yoziladi: ota-ona.
4
Nima uchun qo‘shma so‘zning yozilishini lug‘atdan tekshiramiz?
Chunki uning yozilishi qoida bilan emas, imlo me’yori bilan belgilangan va turlicha bo‘lishi mumkin.