☰ Mundarija · Ona tili

Qo‘shma so‘z, mumtoz matn va nutq tanlovi

Darslar 22–24 · 3 ta dars · M. Qodirov, H. Ne’matov, M. Abduraimova, R. Sayfullayeva, B. Mengliyev. Ona tili 8-sinf, 4-nashr. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
22

So‘z birikmasi va so‘zlar qo‘shilmasi, qo‘shma so‘z

Darslik: 36–37-betlar
MaqsadSo‘z birikmasi, so‘z qo‘shilmasi va qo‘shma so‘zni farqlash.
Yangi so‘zlar
qo‘shma so‘z · compound wordlug‘at · dictionaryso‘z qo‘shilmasi · word unionjuft so‘z · paired word
Tushuntirish

So‘z birikmasi va so‘z qo‘shilmasi tashqi ko‘rinishdan qo‘shma so‘zga o‘xshab ketadi, ammo ular bir xil emas. So‘z birikmasi (tobe bog‘lanish) ham, so‘z qo‘shilmasi (teng bog‘lanish) ham nutq jarayonida, gap tuzayotganimizda hosil bo‘ladi. Qo‘shma so‘z esa tilda tayyor holda mavjud, bitta tushunchani nomlaydi va shu sababli lug‘atlarga kiritiladi. Qo‘shma so‘zlar qo‘shib (qo‘ziqorin, belbog‘) yoki ajratib (temir yo‘l, ko‘k choy) yoziladi; ota-ona kabi juft so‘zlar esa chiziqcha bilan yoziladi. Yozilishida ikkilanganda imlo lug‘atiga qarash kerak. Masalan, «ko‘k choy» — choyning bir turi nomi (qo‘shma so‘z), «ko‘k osmon» esa nutqda tuzilgan birikma.

Namunalar
«Temir yo‘l» — qo‘shma so‘z (lug‘atda bor, bitta tushuncha); «temir eshik» — so‘z birikmasi (ma’nolar yig‘indisi).
«Ota-ona» — juft so‘z (tilda tayyor, chiziqcha bilan yoziladi); «ota va ona» — so‘z qo‘shilmasi (nutqda hosil bo‘lgan).
Sinfda faoliyat

Juftlikda: bir o‘quvchi qo‘shma so‘z aytadi (masalan, temir yo‘l), ikkinchisi unga o‘xshash so‘z birikmasini tuzadi (temir eshik) va ularning farqini tushuntiradi.

Mashq
1
Qo‘shma so‘z so‘z birikmasidan nimasi bilan farq qiladi?
2
Qaysi biri qo‘shma so‘z: «temir yo‘l» yoki «yangi yo‘l»?
3
Qo‘shma so‘zlarning yozilish usullarini misol bilan ayting; juft so‘z qanday yoziladi?
4
Nima uchun qo‘shma so‘zning yozilishini lug‘atdan tekshiramiz?