So‘z birikmasi va so‘zlar qo‘shilmasi, qo‘shma so‘z
So‘z birikmasi va so‘z qo‘shilmasi tashqi ko‘rinishdan qo‘shma so‘zga o‘xshab ketadi, ammo ular bir xil emas. So‘z birikmasi (tobe bog‘lanish) ham, so‘z qo‘shilmasi (teng bog‘lanish) ham nutq jarayonida, gap tuzayotganimizda hosil bo‘ladi. Qo‘shma so‘z esa tilda tayyor holda mavjud, bitta tushunchani nomlaydi va shu sababli lug‘atlarga kiritiladi. Qo‘shma so‘zlar qo‘shib (qo‘ziqorin, belbog‘) yoki ajratib (temir yo‘l, ko‘k choy) yoziladi; ota-ona kabi juft so‘zlar esa chiziqcha bilan yoziladi. Yozilishida ikkilanganda imlo lug‘atiga qarash kerak. Masalan, «ko‘k choy» — choyning bir turi nomi (qo‘shma so‘z), «ko‘k osmon» esa nutqda tuzilgan birikma.
| Turi | Misol | Belgisi |
|---|---|---|
| qo‘shma so‘z | ko‘k choy | lug‘atda bor, bitta tushuncha |
| juft so‘z | aka-uka | tayyor, chiziqcha bilan |
| so‘z birikmasi | issiq choy | ma’nolar yig‘indisi |
| so‘z qo‘shilmasi | aka va uka | nutqda hosil bo‘ladi |
Imloda ikki so‘z birga yoki ajratib yozilishi ularning birikma yoki qo‘shma so‘z ekaniga bog‘liq. Buni bilgan kishi yozuvni to‘g‘ri chiqaradi.
Korrektorlar, lug‘at tuzuvchilar va e’lon yozuvchilari qo‘shma so‘z va birikmani farqlaydi.
Maktab fanlari nomlaridan ikki so‘zdan iborat bittasini tanlang va u bitta tushunchami yoki oddiy birikmami, o‘ylab ko‘ring.
Juftlikda: bir o‘quvchi qo‘shma so‘z aytadi (masalan, temir yo‘l), ikkinchisi unga o‘xshash so‘z birikmasini tuzadi (temir eshik) va ularning farqini tushuntiradi.