48
Matn va lug‘atlar bilan ishlash
Darslik: 74–75-betlar
MaqsadP. Qodirovning «Yulduzli tunlar» romanidan parcha: so‘zlarning ma’no bo‘yog‘i, ma’nodosh va zid ma’noli so‘zlar.
Yangi so‘zlar
saharlik · pre-dawn mealijobiy bo‘yoq · positive colouringsalbiy bo‘yoq · negative colouringmo‘tabar · respected
Tushuntirish
Parchada Umarshayx mirzoning oilasi ramazon oyida tong yorishayotgan paytda saharlik qilayotgani tasvirlanadi. Saroy ahlining xavotiri va shoshilishi sezilib turadi. Mirzo oilasiga maslahat berib, a’zolarni tananing a’zolariga o‘xshatadi: ilik ham, ko‘z ham o‘z o‘rnida aziz; ular nizolashsa, ikkalasi ham zarar ko‘radi. Matnda so‘zlar ma’no bo‘yog‘iga ko‘ra uch guruhga bo‘linadi: ijobiy bo‘yoqli (aziz, mo‘tabar, mehr), salbiy bo‘yoqli (jabr, nizo, xatar) va bo‘yoqsiz (dasturxon, choy, tong). Ma’nodosh (aziz — qadrli) va zid ma’noli (mehr — adovat) so‘zlarni ham ajrating.
Namunalar
Bo‘yoq: «mehr» — ijobiy; «nizo» — salbiy; «choy» — bo‘yoqsiz.
Antonim juftlari: mehr — adovat; jabr — adolat; xatar — xavfsizlik.
Sinfda faoliyat
Uch savat: o‘quvchilar 9 ta so‘zni ijobiy, salbiy va bo‘yoqsiz «savat»larga joylashtiradi va asoslaydi.
Mashq
1
Mirzo oilasiga qanday maslahat beradi?
Ahil bo‘lish: har kim o‘z o‘rnida aziz, nizolashsa hamma zarar ko‘radi.
2
«Jabr», «mehr», «dasturxon» so‘zlarini bo‘yoq bo‘yicha guruhlang.
Jabr — salbiy; mehr — ijobiy; dasturxon — bo‘yoqsiz.
3
«Mo‘tabar» va «nizo» so‘zlariga ma’nodosh toping.
Mo‘tabar — hurmatli, e’zozli; nizo — bahs, janjal.
4
Nima uchun ilik va ko‘z o‘xshatishi ahillikni anglatadi?
Chunki tana a’zolari bir-biriga zid bo‘lmasdan, birgalikda ishlaydi; oila ham shunday.