Darslar 6–8 · 3 ta dars · M. Qodirov, H. Ne’matov, M. Abduraimova, R. Sayfullayeva, B. Mengliyev. Ona tili 8-sinf, 4-nashr. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
kishilik olmoshi · personal pronouno‘zlik olmoshi · reflexive pronounbelgilash olmoshi · generalizing pronounbo‘lishsizlik olmoshi · negative pronoun
Tushuntirish
Olmosh ot, sifat, son yoki ravish o‘rnida qo‘llanib, ularning ma’nosini nomlamay, faqat ko‘rsatadi. Ma’no turiga ko‘ra yetti guruhga bo‘linadi. Kishilik olmoshlari (men, sen, u, biz, siz, ular) shaxsni bildiradi; o‘zlik olmoshi «o‘z» ish-harakat egasiga qaytishni ko‘rsatadi; ko‘rsatish olmoshlari (bu, shu, o‘sha, ana) narsani ko‘rsatadi; so‘roq olmoshlari (kim, nima, qaysi, qachon) so‘roq bildiradi. Belgilash olmoshlari (hamma, barcha, har kim) umumlashtiradi, gumon olmoshlari (kimdir, nimadir, qandaydir) noaniqlik, bo‘lishsizlik olmoshlari (hech kim, hech qachon) esa inkor ma’nosini beradi. Gapda olmosh o‘rnida kelgan so‘zning bo‘lagi vazifasini bajaradi.
Namunalar
«Hech kim shu haqda o‘ylamagan edi» — «hech kim» bo‘lishsizlik, «shu» ko‘rsatish olmoshi.
«Kimdir eshikni taqillatdi, hamma jim bo‘ldi» — «kimdir» gumon, «hamma» belgilash olmoshi.
Sinfda faoliyat
Olmosh «lotto»si: kartochkadagi olmoshni toping va uning ma’no turini ayting; to‘g‘ri aytgan o‘yinchi navbatdagi kartani oladi.
Mashq
1
Guruhlang: o‘zim, qachon, hamma, allakim, hech qayer, biz.
O‘zlik — o‘zim; so‘roq — qachon; belgilash — hamma; gumon — allakim; bo‘lishsizlik — hech qayer; kishilik — biz.
2
«Nimadir» qaysi ma’no turiga kiradi va nega?
Gumon olmoshi: «-dir» qo‘shimchasi noaniqlik beradi.
3
«Ular» olmoshining ma’nosi har doim aniqmi? Misol bilan tushuntiring.