Gapning uyushiq bo‘laklari
Bir xil grammatik shaklda kelgan, odatda bir xil so‘roqqa javob beradigan, o‘zaro teng aloqada bo‘lib, gapdagi bitta bo‘lakka birgalikda bog‘lanadigan bo‘laklar uyushiq bo‘laklar deb ataladi. Har qanday gap bo‘lagi uyushib kela oladi: ega («Ali va Vali keldi»), kesim («U o‘tirib, o‘ylab qoldi»), to‘ldiruvchi («Kitob va daftar oldim»), aniqlovchi («Sokin, salqin bog‘»), hol («Tez va aniq javob berdi»). Uyushiq kesimlarda zamon, shaxs-son, mayl, tasdiq-inkor ko‘rsatkichlari, bog‘lama va ko‘makchi fe’l faqat oxirgi kesimda bo‘ladi; bu ko‘rsatkichlar har bir kesimda takrorlansa, gap sodda emas, qo‘shma gap hisoblanadi. Ko‘plik, egalik va kelishik qo‘shimchalari esa oxirgi uyushiq bo‘lakka qo‘shilib, hammasiga taalluqli bo‘lishi yoki har biriga alohida qo‘shilishi mumkin. Uyushiq bo‘laklar bir-biriga sanash ohangi yoki teng bog‘lovchilar orqali ulanadi.
| Uyushiq bo‘lak | Misol |
|---|---|
| kesim | Bola turib, yuvinib, kiyindi. |
| hol | tog‘lardan, cho‘llardan va soy bo‘ylaridan |
| ega | Anvar va Salim keldi. |
| aniqlovchi | katta, chiroyli uy |
Sinf navbatchisi «Doskani artib, xonani shamollatib, partalarni tartibga solib chiqaman» deydi. Uch ish bitta gapda aytiladi va hamma navbatchi nima qilishini biladi.
Yo‘riqnoma va e’lon yozuvchilari, muharrirlar bir xil bo‘laklar bilan ro‘yxat tuzadi.
Bugungi uchta ishingizni bir gapda sanab yozing.
Uyushtirish zanjiri: guruhlar bitta gapni avval uyushiq ega, so‘ng uyushiq hol bilan kengaytiradi.