ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Gap bo‘laklari tartibi; «So‘z sehri» matni

Darslar 58–59 · 2 ta dars · M. Qodirov, H. Ne’matov, M. Abduraimova, R. Sayfullayeva, B. Mengliyev. Ona tili 8-sinf, 4-nashr. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
58

Gap bo‘laklari tartibi

Darslik: 93–94-betlar
MaqsadGap bo‘laklarining odatdagi va o‘zgargan tartibini, ularning uslubdagi o‘rnini bilish.
Yangi so‘zlar
odatdagi tartib · normal ordero‘zgargan tartib · changed orderta’kid · emphasisbadiiy uslub · artistic style
Tushuntirish

O‘zbek tilida gap bo‘laklarining o‘rni ma’lum darajada erkin, ammo odatiy tartib ham bor. Odatda ega o‘ziga tegishli bo‘laklar bilan gap boshida, kesim esa gap oxirida turadi; hol va to‘ldiruvchi kesimdan oldin, aniqlovchi aniqlanmishdan oldin joylashadi: «Akam kecha kutubxonadan kitob oldi». So‘zlovchi biror bo‘lakni ta’kidlamoqchi bo‘lsa, uni kesim oldiga ko‘chiradi va shu bo‘lakning ma’nosi kuchayadi. Ilmiy va rasmiy matnlarda odatiy tartibga rioya qilinadi; so‘zlashuvda, badiiy nutqda, ayniqsa she’rda tartib tez-tez o‘zgaradi. Hatto kesim gap boshiga chiqishi mumkin: «Keldi bahor».

TartibMisol
odatdagiUkam bugun kutubxonaga bordi.
o‘zgarganBordi ukam bugun kutubxonaga.
ta’kid kechaDars kecha tugadi.
ta’kid darsKecha dars tugadi.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Gap tartibini o‘zgartirsangiz, urg‘u ham o‘zgaradi. Og‘zaki nutq va she’riyatda so‘z tartibi erkinroq, rasmiy xatda esa odatdagi tartib saqlanadi.

Kim ishlatadi

Shoirlar, aktyorlar va muharrirlar so‘z tartibini ma’no va uslubga qarab tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir gapning so‘zlarini ikki xil tartibda ayting va ma’no urg‘usi qanday o‘zgarishini sezing.

Namunalar
Odatdagi: «Ukam bugun kutubxonaga bordi.» O‘zgargan: «Bordi ukam bugun kutubxonaga.»
Ta’kid: «Dars kecha tugadi» (aynan kecha). «Kecha dars tugadi» (aynan dars). Joy o‘zgargach, ta’kid ham o‘zgaradi.
Sinfda faoliyat

Joy almashtirish: bitta gapni bo‘laklarini bir necha marta qayta joylashtirib, har gal nima ta’kidlanayotganini ayting.

Mashq
1
«Ukam bugun maktabga yangi sumka bilan bordi» ni «bugun»ni ta’kidlaydigan qilib o‘zgartiring.
2
Qaysi uslubda odatdagi tartib ko‘proq saqlanadi?
3
«Keldi bahor» da qaysi bo‘lak oldinga o‘tgan?
4
Nima uchun she’rda bo‘laklar tartibi ko‘p o‘zgaradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliNavro‘z kristall bog‘iHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →