Gap bo‘laklari tartibi
O‘zbek tilida gap bo‘laklarining o‘rni ma’lum darajada erkin, ammo odatiy tartib ham bor. Odatda ega o‘ziga tegishli bo‘laklar bilan gap boshida, kesim esa gap oxirida turadi; hol va to‘ldiruvchi kesimdan oldin, aniqlovchi aniqlanmishdan oldin joylashadi: «Akam kecha kutubxonadan kitob oldi». So‘zlovchi biror bo‘lakni ta’kidlamoqchi bo‘lsa, uni kesim oldiga ko‘chiradi va shu bo‘lakning ma’nosi kuchayadi. Ilmiy va rasmiy matnlarda odatiy tartibga rioya qilinadi; so‘zlashuvda, badiiy nutqda, ayniqsa she’rda tartib tez-tez o‘zgaradi. Hatto kesim gap boshiga chiqishi mumkin: «Keldi bahor».
| Tartib | Misol |
|---|---|
| odatdagi | Ukam bugun kutubxonaga bordi. |
| o‘zgargan | Bordi ukam bugun kutubxonaga. |
| ta’kid kecha | Dars kecha tugadi. |
| ta’kid dars | Kecha dars tugadi. |
Gap tartibini o‘zgartirsangiz, urg‘u ham o‘zgaradi. Og‘zaki nutq va she’riyatda so‘z tartibi erkinroq, rasmiy xatda esa odatdagi tartib saqlanadi.
Shoirlar, aktyorlar va muharrirlar so‘z tartibini ma’no va uslubga qarab tanlaydi.
Bir gapning so‘zlarini ikki xil tartibda ayting va ma’no urg‘usi qanday o‘zgarishini sezing.
Joy almashtirish: bitta gapni bo‘laklarini bir necha marta qayta joylashtirib, har gal nima ta’kidlanayotganini ayting.