58
Gap bo‘laklari tartibi
Darslik: 93–94-betlar
MaqsadGap bo‘laklarining odatdagi va o‘zgargan tartibini, ularning uslubdagi o‘rnini bilish.
Yangi so‘zlar
odatdagi tartib · normal ordero‘zgargan tartib · changed orderta’kid · emphasisbadiiy uslub · artistic style
Tushuntirish
O‘zbek tilida gap bo‘laklarining o‘rni ma’lum darajada erkin, ammo odatiy tartib ham bor. Odatda ega o‘ziga tegishli bo‘laklar bilan gap boshida, kesim esa gap oxirida turadi; hol va to‘ldiruvchi kesimdan oldin, aniqlovchi aniqlanmishdan oldin joylashadi: «Akam kecha kutubxonadan kitob oldi». So‘zlovchi biror bo‘lakni ta’kidlamoqchi bo‘lsa, uni kesim oldiga ko‘chiradi va shu bo‘lakning ma’nosi kuchayadi. Ilmiy va rasmiy matnlarda odatiy tartibga rioya qilinadi; so‘zlashuvda, badiiy nutqda, ayniqsa she’rda tartib tez-tez o‘zgaradi. Hatto kesim gap boshiga chiqishi mumkin: «Keldi bahor».
Namunalar
Odatdagi: «Ukam bugun kutubxonaga bordi.» O‘zgargan: «Bordi ukam bugun kutubxonaga.»
Ta’kid: «Dars kecha tugadi» (aynan kecha). «Kecha dars tugadi» (aynan dars). Joy o‘zgargach, ta’kid ham o‘zgaradi.
Sinfda faoliyat
Joy almashtirish: bitta gapni bo‘laklarini bir necha marta qayta joylashtirib, har gal nima ta’kidlanayotganini ayting.
Mashq
1
«Ukam bugun maktabga yangi sumka bilan bordi» ni «bugun»ni ta’kidlaydigan qilib o‘zgartiring.
Ukam maktabga yangi sumka bilan bugun bordi.
2
Qaysi uslubda odatdagi tartib ko‘proq saqlanadi?
Ilmiy va rasmiy uslubda.
3
«Keldi bahor» da qaysi bo‘lak oldinga o‘tgan?
Kesim (keldi); bu she’riy yoki ta’sirchan tartib.
4
Nima uchun she’rda bo‘laklar tartibi ko‘p o‘zgaradi?
Vazn, qofiya va ta’sirchanlik uchun.