ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Gapning ifoda maqsadi va mumtoz matn

Darslar 25–26 · 2 ta dars · M. Qodirov, H. Ne’matov, M. Abduraimova, R. Sayfullayeva, B. Mengliyev. Ona tili 8-sinf, 4-nashr. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
25

Gapning ifoda maqsadi

Darslik: 41-bet
MaqsadGapni ifoda maqsadiga ko‘ra (darak, so‘roq, buyruq, istak) turlarga ajratish.
Yangi so‘zlar
darak gap · declarative sentenceso‘roq gap · interrogative sentencebuyruq gap · imperative sentenceistak gap · optative (wish) sentence
Tushuntirish

Nutqda gaplar to‘rt maqsad uchun ishlatiladi: xabar berish, so‘rash yoki aniqlash, buyurish yoki undash, istak va xohish bildirish. Shunga ko‘ra gapning ifoda maqsadiga qarab darak, so‘roq, buyruq va istak gap turlari ajratiladi. Darak gap xabar beradi va oxiriga odatda nuqta qo‘yiladi; so‘roq gap so‘roq belgisi bilan tugaydi; buyruq gap nuqta yoki undov belgisi bilan, istak gap esa ko‘pincha nuqta yoki undov bilan yoziladi. Bu turlarni hosil qiluvchi vositalar ohang, so‘roq so‘zlari va yuklamalari (-mi, nima, qachon), kesimning buyruq va istak mayli shakllaridir. Bitta mazmunni turli maqsadda aytish mumkin: «Eshikni yop.» — buyruq, «Eshikni yopasanmi?» — so‘roq.

MaqsadMisolTinish
darakBugun havo issiq..
so‘roqBugun havo issiqmi??
buyruqDerazani oching.. !
istakQani endi, tezroq yoz kelsa edi.. !
Bahor keldimi??↗

so‘roq gap

so‘raydi; «-mi» yuklamasi, ohang ko‘tariladi

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Telefonda «kelasanmi?» deb so‘rasangiz, savol bo‘ladi, «kel!» desangiz, buyruq. Gapning maqsadi ohang va tinish belgisida ko‘rinadi.

Kim ishlatadi

Diktorlar, o‘qituvchilar, savol-javob tayyorlovchilar va aktyorlar gap maqsadiga mos ohangni tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun eshitgan yoki aytgan bitta savolni buyruq ohangida ayting va ma’no qanday o‘zgarishini sezing.

Namunalar
Darak: «Bugun havo issiq.» So‘roq: «Bugun havo issiqmi?» Buyruq: «Derazani oching.» Istak: «Qani endi, tezroq yoz kelsa edi.»
«Sen ham kel!» — buyruq (undash); «Sen ham kelarsan?» — so‘roq; «Sen ham kelding.» — darak.
Sinfda faoliyat

Tur o‘yini: o‘qituvchi bitta gapni to‘rt maqsadda aytadi; o‘quvchilar turini ko‘rsatuvchi kartochkani ko‘taradi.

Mashq
1
Gapning ifoda maqsadiga ko‘ra turlarini sanang.
2
Gap turini aniqlang: «Kutubxonaga qachon boramiz?», «Tezroq yur!», «Kitob stol ustida turibdi.»
3
Bu turlarni hosil qiluvchi vositalardan ikkitasini ayting.
4
Nima uchun «Soat nechada?» gapi darak emas, so‘roq gap hisoblanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMotor xavfsizlik qoidalariHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →