Gapning ifoda maqsadi
Nutqda gaplar to‘rt maqsad uchun ishlatiladi: xabar berish, so‘rash yoki aniqlash, buyurish yoki undash, istak va xohish bildirish. Shunga ko‘ra gapning ifoda maqsadiga qarab darak, so‘roq, buyruq va istak gap turlari ajratiladi. Darak gap xabar beradi va oxiriga odatda nuqta qo‘yiladi; so‘roq gap so‘roq belgisi bilan tugaydi; buyruq gap nuqta yoki undov belgisi bilan, istak gap esa ko‘pincha nuqta yoki undov bilan yoziladi. Bu turlarni hosil qiluvchi vositalar ohang, so‘roq so‘zlari va yuklamalari (-mi, nima, qachon), kesimning buyruq va istak mayli shakllaridir. Bitta mazmunni turli maqsadda aytish mumkin: «Eshikni yop.» — buyruq, «Eshikni yopasanmi?» — so‘roq.
| Maqsad | Misol | Tinish |
|---|---|---|
| darak | Bugun havo issiq. | . |
| so‘roq | Bugun havo issiqmi? | ? |
| buyruq | Derazani oching. | . ! |
| istak | Qani endi, tezroq yoz kelsa edi. | . ! |
so‘roq gap
so‘raydi; «-mi» yuklamasi, ohang ko‘tariladi
Telefonda «kelasanmi?» deb so‘rasangiz, savol bo‘ladi, «kel!» desangiz, buyruq. Gapning maqsadi ohang va tinish belgisida ko‘rinadi.
Diktorlar, o‘qituvchilar, savol-javob tayyorlovchilar va aktyorlar gap maqsadiga mos ohangni tanlaydi.
Bugun eshitgan yoki aytgan bitta savolni buyruq ohangida ayting va ma’no qanday o‘zgarishini sezing.
Tur o‘yini: o‘qituvchi bitta gapni to‘rt maqsadda aytadi; o‘quvchilar turini ko‘rsatuvchi kartochkani ko‘taradi.