Darslar 25–26 · 2 ta dars · M. Qodirov, H. Ne’matov, M. Abduraimova, R. Sayfullayeva, B. Mengliyev. Ona tili 8-sinf, 4-nashr. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
25
Gapning ifoda maqsadi
Darslik: 41-bet
MaqsadGapni ifoda maqsadiga ko‘ra (darak, so‘roq, buyruq, istak) turlarga ajratish.
Yangi so‘zlar
darak gap · declarative sentenceso‘roq gap · interrogative sentencebuyruq gap · imperative sentenceistak gap · optative (wish) sentence
Tushuntirish
Nutqda gaplar to‘rt maqsad uchun ishlatiladi: xabar berish, so‘rash yoki aniqlash, buyurish yoki undash, istak va xohish bildirish. Shunga ko‘ra gapning ifoda maqsadiga qarab darak, so‘roq, buyruq va istak gap turlari ajratiladi. Darak gap xabar beradi va oxiriga odatda nuqta qo‘yiladi; so‘roq gap so‘roq belgisi bilan tugaydi; buyruq gap nuqta yoki undov belgisi bilan, istak gap esa ko‘pincha nuqta yoki undov bilan yoziladi. Bu turlarni hosil qiluvchi vositalar ohang, so‘roq so‘zlari va yuklamalari (-mi, nima, qachon), kesimning buyruq va istak mayli shakllaridir. Bitta mazmunni turli maqsadda aytish mumkin: «Eshikni yop.» — buyruq, «Eshikni yopasanmi?» — so‘roq.
Namunalar
Darak: «Bugun havo issiq.» So‘roq: «Bugun havo issiqmi?» Buyruq: «Derazani oching.» Istak: «Qani endi, tezroq yoz kelsa edi.»
«Sen ham kel!» — buyruq (undash); «Sen ham kelarsan?» — so‘roq; «Sen ham kelding.» — darak.
Sinfda faoliyat
Tur o‘yini: o‘qituvchi bitta gapni to‘rt maqsadda aytadi; o‘quvchilar turini ko‘rsatuvchi kartochkani ko‘taradi.
Mashq
1
Gapning ifoda maqsadiga ko‘ra turlarini sanang.
Darak, so‘roq, buyruq, istak gap.
2
Gap turini aniqlang: «Kutubxonaga qachon boramiz?», «Tezroq yur!», «Kitob stol ustida turibdi.»
So‘roq; buyruq; darak.
3
Bu turlarni hosil qiluvchi vositalardan ikkitasini ayting.
Ohang va so‘roq yuklamasi (yoki kesim mayli).
4
Nima uchun «Soat nechada?» gapi darak emas, so‘roq gap hisoblanadi?
Chunki u axborot bermaydi, balki bilish maqsadida so‘raydi va so‘roq so‘zi hamda belgisi bor.