Ajratilgan bo‘lakli gaplar; ohang va tinish belgilari
Darslar 70–71 · 2 ta dars · M. Qodirov, H. Ne’matov, M. Abduraimova, R. Sayfullayeva, B. Mengliyev. Ona tili 8-sinf, 4-nashr. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
70
Ajratilgan bo‘lakli gaplar
Darslik: 118–119-betlar
MaqsadAjratilgan izoh bo‘lak tushunchasi va uning turlarini (to‘ldiruvchi, aniqlovchi, hol, izohlovchi) farqlash.
Ba’zan so‘zlovchi gapdagi biror bo‘lak yetarlicha aniq emas deb hisoblaydi va uni tushuntirish uchun yoniga xuddi shu vazifadagi yana bir bo‘lakni qo‘shadi. Oldingi bo‘lakni izohlab, aniqlashtirib keladigan bunday bo‘lak ajratilgan izoh bo‘lak deyiladi. Masalan, «Biz safarni o‘sha yerdan boshladik» gapida «o‘sha yerdan» noaniq; «Biz safarni o‘sha yerdan, ya’ni Xivadan, boshladik» deyilsa, ma’no ravshanlashadi. Ajratilgan bo‘laklar to‘rt xil: ajratilgan to‘ldiruvchi, ajratilgan aniqlovchi, ajratilgan hol va ajratilgan izohlovchi. Ajratilgan izohlovchi izohlanmishdan keyin keladi, ko‘pincha egaga tegishli bo‘ladi va alohida ohang bilan aytiladi: «Nodira opa, kimyo o‘qituvchimiz, sinfga kirdi».
Namunalar
Ajratilgan to‘ldiruvchi: «Dadam akamni, ya’ni Karimni, kutib oldi.» Ajratilgan hol: «Poyezd ertaga, tushdan keyin, jo‘naydi.»
Ajratilgan izohlovchi: «Salima xola, bizning qo‘shnimiz, palov pishirdi.» Ajratilgan aniqlovchi: «Ukam, ho‘l va charchagan, uyga kirib keldi.»
Sinfda faoliyat
Izoh qo‘shish: o‘qituvchi noaniq gap aytadi («U kelib ketdi»); o‘quvchilar aniqlashtiruvchi ajratilgan bo‘lak qo‘shadi.
Mashq
1
«Biz shahar, ya’ni Samarqand, tomon yo‘l oldik» da ajratilgan bo‘lakni toping.
«Ya’ni Samarqand» — ajratilgan izoh bo‘lak.
2
Ajratilgan bo‘laklarning turlarini sanang.
To‘ldiruvchi, aniqlovchi, hol, izohlovchi.
3
«Opam kecha kechqurun» gapini ajratilgan hol bilan kengaytiring.
Masalan: Opam kecha, kechki soat yettida, keldi.
4
Nima uchun ajratilgan bo‘lak gapga kiritiladi?
Oldingi bo‘lakning ma’nosini aniqlash yoki izohlash uchun.