☰ Mundarija · Ona tili

Fe’l kesim va ot kesim; Navoiy she’ridagi surat va ma’no

Darslar 34–35 · 2 ta dars · M. Qodirov, H. Ne’matov, M. Abduraimova, R. Sayfullayeva, B. Mengliyev. Ona tili 8-sinf, 4-nashr. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
34

Kesim. Fe’l kesim va ot kesim

Darslik: 52-bet
MaqsadKesimni ifodalanishiga ko‘ra fe’l kesim va ot kesimga ajratish.
Yangi so‘zlar
fe’l kesim · verbal predicateot kesim · nominal predicateharakat nomi · verbal nounravishdosh · adverbial participle
Tushuntirish

Qanday so‘z bilan ifodalanishiga qarab kesim ikki xil bo‘ladi: fe’l kesim va ot kesim. Fe’l kesim asosan fe’lning tuslangan shakli bilan, ba’zan ravishdosh bilan ifodalanadi; ravishdoshlardan faqat -guncha qo‘shimchalisi kesim bo‘la oladi. Fe’l kesim ish-harakatni bildiradi. Kesim ot, sifat, son, olmosh, ravish, taqlid so‘z yoki fe’lning harakat nomi va sifatdosh shakllari bilan ifodalansa, u ot kesim deyiladi; ot kesim egani nomlaydi yoki uning belgisini aytadi. Kesimni topish uchun ega haqida «nima qildi?», «kim?», «qanday?» kabi so‘roqlar beriladi.

Namunalar
Fe’l kesim: «Ukam suratni devorga osdi.» (osdi — tuslangan fe’l). Ravishdosh kesim: «Qiyinchilik — o‘rganguncha.» (o‘rganguncha).
Ot kesim: «Bog‘imiz katta» (sifat); «Kitoblar ikkita» (son); «Vazifam — ko‘p o‘qish» (harakat nomi); «Bozor g‘ala-g‘ovur» (taqlid so‘z).
Sinfda faoliyat

Ikki ustunli jadval: sinfdoshlar gaplarni «fe’l kesim» va «ot kesim» ustuniga joylashtiradi, so‘ng har ustunga yangi gap qo‘shadi.

Mashq
1
«Opam maktabda o‘qituvchi» gapida kesim qaysi turga kiradi?
2
Qaysi sifatdosh va ravishdosh shakllari kesim bo‘la oladi?
3
Har bir turga o‘zingizdan bittadan gap tuzing: fe’l kesim, olmosh kesim, son kesim.
4
Nima uchun «Yig‘ilish soat uchda» gapidagi kesim fe’l emas?