Undalma
Gapirayotgan kishi kimga yoki nimaga qarata so‘zlayotgan bo‘lsa, o‘shani ataydigan so‘z yoki birikma undalma deb ataladi. Undalma gapning hech bir bo‘lagi bilan grammatik aloqaga kirishmaydi va o‘ziga xos chaqiriq ohangi bilan aytiladi. U gapning boshida, o‘rtasida yoki oxirida kela oladi: «Bolalar, jim bo‘ling», «Siz, bolalar, jim bo‘ling», «Jim bo‘ling, bolalar». Murojaat odamga, jonivorga yoki jonsiz narsaga qaratilishi mumkin («Qaldirg‘och, qayerdan kelding?», «Ey tog‘lar, salom!»). Undalmalar uyushib ham keladi: «Aziz otalar, onalar, opa-singillar!» Undalmani ega bilan adashtirmang: ega kesimga bog‘langan bosh bo‘lak, undalma esa hech qaysi bo‘lakka bog‘lanmaydi; undalmali gapda ega ko‘pincha aytilmaydi va kesimdan bilinadi.
| O‘rni | Gap |
|---|---|
| boshida | Dilnoza, bu yoqqa kel! |
| o‘rtasida | Bu yoqqa, Dilnoza, kel! |
| oxirida | Bu yoqqa kel, Dilnoza! |
Do‘stingizni ismi bilan chaqirganda gap boshida, o‘rtasida yoki oxirida ism qo‘yish mumkin. Qaysi birini tanlasangiz, ohang boshqacha bo‘ladi.
Xat yozuvchilar, ma’ruzachilar va notiqlar tinglovchiga murojaatni gapda joylashtiradi.
Bitta so‘rovni murojaat bilan uch xil joyda ayting va ohang qanday o‘zgarishini sezing.
Murojaat o‘yini: har o‘quvchi sinfdoshiga chiroyli murojaat bilan topshiriq beradi («Hurmatli Aziza, doskaga chiqing»).