Darslar 74–75 · 2 ta dars · M. Qodirov, H. Ne’matov, M. Abduraimova, R. Sayfullayeva, B. Mengliyev. Ona tili 8-sinf, 4-nashr. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
74
Undalma
Darslik: 128–129-betlar
MaqsadUndalma tushunchasi, uning gapdagi o‘rni, uyushishi va kimga qaratilishi.
Gapirayotgan kishi kimga yoki nimaga qarata so‘zlayotgan bo‘lsa, o‘shani ataydigan so‘z yoki birikma undalma deb ataladi. Undalma gapning hech bir bo‘lagi bilan grammatik aloqaga kirishmaydi va o‘ziga xos chaqiriq ohangi bilan aytiladi. U gapning boshida, o‘rtasida yoki oxirida kela oladi: «Bolalar, jim bo‘ling», «Siz, bolalar, jim bo‘ling», «Jim bo‘ling, bolalar». Murojaat odamga, jonivorga yoki jonsiz narsaga qaratilishi mumkin («Qaldirg‘och, qayerdan kelding?», «Ey tog‘lar, salom!»). Undalmalar uyushib ham keladi: «Aziz otalar, onalar, opa-singillar!» Undalmani ega bilan adashtirmang: ega kesimga bog‘langan bosh bo‘lak, undalma esa hech qaysi bo‘lakka bog‘lanmaydi; undalmali gapda ega ko‘pincha aytilmaydi va kesimdan bilinadi.
Namunalar
Boshida: «Dilnoza, bu yoqqa kel!» O‘rtasida: «Bu yoqqa, Dilnoza, kel!» Oxirida: «Bu yoqqa kel, Dilnoza!»
Jonsizga: «Ey tong, nega shu qadar sovuqsan?» Uyushiq: «Aziz o‘quvchilar, ustozlar, ota-onalar, xush kelibsiz!»
Sinfda faoliyat
Murojaat o‘yini: har o‘quvchi sinfdoshiga chiroyli murojaat bilan topshiriq beradi («Hurmatli Aziza, doskaga chiqing»).
Mashq
1
«Opajon, meni kutib turing» da undalmani toping.
Opajon — undalma.
2
Undalmaning egadan farqini ayting.
Ega kesim bilan bog‘lanadi va bosh kelishikda bo‘ladi; undalma hech bir bo‘lakka bog‘lanmaydi va murojaat bildiradi.
3
Undalmani gap o‘rtasiga o‘tkazing: «Do‘stim, menga yordam ber».
Menga, do‘stim, yordam ber.
4
Qush yoki daryoga qaratilgan undalmali gap tuzing.
Masalan: Ey daryo, qayerga shoshilasan? Bulbul, qo‘shiq ayt!