42
Ot kesim va ega orasida tirening ishlatilishi
Darslik: 61–62-betlar
MaqsadEga bilan ot kesim orasida tire qo‘yilish va qo‘yilmaslik holatlarini bilish.
Yangi so‘zlar
tire · dashkesimlik qo‘shimchasi · predicative suffixko‘rsatish olmoshi · demonstrative pronountartib son · ordinal numeral
Tushuntirish
Ega bilan ot kesim orasiga tire qo‘yiladi, agar ot kesim kesimlik qo‘shimchasisiz va bog‘lamasiz kelsa: «Vatan — muqaddas zamin», «Ikki karra ikki — to‘rt», «Rejamiz — erta turish». Ega ko‘rsatish olmoshi bilan ifodalangan bo‘lsa ham tire qo‘yiladi: «Bu — mening sinfdoshim». Ega yoki kesim harakat nomi bo‘lsa, tire shu qoidaga muvofiq qo‘yiladi: «Maqsad — bilim olish». Tire qo‘yilmaydigan holatlar: kesim sifat, ravish yoki tartib son bilan ifodalanganda («Bog‘ chiroyli», «Sinfimiz uchinchi») va ega bilan kesim orasida «ham» yuklamasi kelganda («Akam ham o‘qituvchi»).
Namunalar
Tire bor: «Toshkent — O‘zbekistonning poytaxti.» «Bu — qiyin masala.» «Vazifamiz — to‘g‘ri yozish.»
Tire yo‘q: «Havo toza.» «Uyimiz ikkinchi.» «Singlim ham talaba.» «Men o‘quvchiman» (kesimlik qo‘shimchasi bor).
Sinfda faoliyat
«Tire — ha/yo‘q» kartochkalari: o‘qituvchi gap o‘qiydi, o‘quvchilar kartochka ko‘tarib, tire kerak yoki kerak emasligini bildiradi.
Mashq
1
Tirelarni qo‘ying: Bobom usta duradgor. Ikki karra uch olti.
Bobom — usta duradgor. Ikki karra uch — olti.
2
Nima uchun «Kitob qiziq» gapida tire yo‘q?
Kesim sifat bilan ifodalangan.
3
«Bu — bizning maktab» gapida tire nega bor?
Ega ko‘rsatish olmoshi «bu» bilan ifodalangan va kesimda kesimlik qo‘shimchasi yo‘q.
4
«Opam — o‘qituvchi» ni «ham» bilan o‘zgartiring va tinish belgisini izohlang.
Opam ham o‘qituvchi. «Ham» kelgani uchun tire qo‘yilmaydi.