62
To‘liq va to‘liqsiz gaplar
Darslik: 101–102-betlar
MaqsadTo‘liq va to‘liqsiz gaplarni farqlash; tushirib qoldirilgan bo‘laklarni tiklash.
Yangi so‘zlar
to‘liq gap · complete sentenceto‘liqsiz gap · incomplete (elliptical) sentencetushirib qoldirish · omissiondialog · dialogue
Tushuntirish
Gap uchun zarur barcha bo‘laklar ishtirok etgan gap to‘liq gap deyiladi: «Akam kecha kutubxonaga bordi». Biror bo‘lagi tushirib qoldirilgan, ammo shu bo‘lak oldingi gapdan anglashilib turadigan gap to‘liqsiz gap hisoblanadi. To‘liqsiz gap ko‘proq dialogda, maqol va she’rda uchraydi: «— Kim keldi? — Akam.», «Yaxshidan bog‘ qoladi, yomondan — dog‘». To‘liqsiz gapda tushgan bo‘lakni oldingi gap yordamida tiklash mumkin. Bunday gaplar nutqni ixcham, jonli va ta’sirli qiladi, takrordan saqlaydi.
Namunalar
To‘liqsiz: «— Qayerga borasan? — Bozorga.» (boraman tushgan). Tiklangan: «Bozorga boraman.»
Bir gapda: «Ukam yetti yoshda, singlim besh.» Ikkinchi qismda «yoshda» tushgan, ammo birinchisidan bilinadi.
Sinfda faoliyat
Tiklash o‘yini: o‘qituvchi dialog o‘qiydi; o‘quvchilar javoblardagi tushgan bo‘laklarni ayttiradi.
Mashq
1
«— Bugun nima o‘qidingiz? — She’r.» ni to‘liq gapga aylantiring.
Bugun she’r o‘qidim.
2
To‘liqsiz gap nega ko‘proq dialogda uchraydi?
Chunki savol javobdagi tushgan bo‘lakni oldindan ko‘rsatib turadi.
3
Dialogdan 3 ta to‘liqsiz gap tuzing.
Masalan: — Kim? — Men. — Qachon? — Ertaga. — Qayerga? — Maktabga.
4
To‘liq va to‘liqsiz gapning farqi nimada?
To‘liq gapda barcha zarur bo‘laklar bor; to‘liqsiz gapda ba’zilari tushgan va oldingi gapdan anglashiladi.